مطالعات جمعیتی

مطالعات جمعیتی

مطالعه کیفی بسترها و زمینه‌های مهاجرت بازگشتی اعضای هیئت علمی در شهر تهران

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
آتیه عبدمولایی 1
رضا صفری شالی 2
شهلا کاظمی‌پور 3
1 دانشجوی دوره دکتری جامعه‌شناسی، گروه جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 دانشیار رفاه اجتماعی، گروه جامعه‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران (نویسنده مسئول).
3 دانشیار جمعیت‌شناسی، گروه جمعیت‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.22034/jips.2021.306276.1129
چکیده
مطالعه حاضر درصدد شناسایی بسترها و زمینه‌های اثرگذار بر مهاجرت ‌بازگشتی اساتید دانشگاه‌ها در کشور در بازه ده‌ساله اخیر است. این مطالعه، با استفاده از روش‌ کیفی داده‌بنیاد (گرندد تئوری) و با بهره‌گیری از ابزار مصاحبه صورت گرفت. جامعه مورد مطالعه شامل اساتیدی از دانشگاه‌های شهر تهران است که تجربه مهاجرت بازگشتی به ایران داشته‌اند. نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند و گلوله‌برفی انجام شد و تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. در نهایت، با 30 نفر از اساتید دانشگاه مصاحبه انجام شد. یافته‌ها مبیّن آن است که عوامل علّی‌ مهاجرت‌ بازگشتی اساتید شامل: عوامل اقتصادی (کمبودهای معیشتی- رفاهی باتوجه‌به وضعیت درآمدی فرد در خارج از کشور، مخارج ‌بالای زندگی)، عوامل اجتماعی (احساس نابرابری ‌اجتماعی، وضعیت مبهم اشتغال، احساس سرخوردگی و فقدان سرمایه ‌اجتماعی) و عوامل فردی-انگیزشی و اخلاقی (تعلق و وابستگی به خانواده و دغدغه اعتلای علمی کشور) می‌باشند. در کنار عوامل نامبرده، عوامل زمینه‌ای شامل: عوامل روانشناختی (مشکلات روحی-روانی و تعلقات عاطفی فرد) و عوامل شغلی-علمی (امکان اشتغال و دافعه‌های شغلی)، به‌همراه عوامل مداخله‌گری چون، عدم بنیه مالی و نیز سیاست‌گذاری‌ها (مهاجرتی و شغلی) در بروز این پدیده، ایفای نقش می‌نمایند. یافته‌ها حکایت از چندبعدی بودن و درهم‌تنیدگی عوامل ساختاری، محیطی و عاملیتی دارد که مجموعه این عوامل به‌صورت توأمان بر پدیده مهاجرت بازگشتی مؤثرند.
کلیدواژه‌ها
مهاجرت
مهاجران بازگشتی
تجربه‌زیسته
مهاجرت نخبگان
عوامل ساختاری و عاملیتی

موضوعات

عنوان مقاله English

The Contexts of Return Migration of Faculty Members in Tehran: A Qualitative Study

نویسندگان English

Atyeh Abdmolaei 1
Reza Safari Shali 2
Shahla Kazemipour 3
1 Ph.D Student in Sociology, Department of Social Science, Faculty of Social Science, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran. E-mail: atyehmolaei@gmail.com
2 Associate Professor of Social Welfare, Department of Sociology, Faculty of Literature and Humanities, Kharazmi University, Tehran, Iran. (Corresponding author(. E-mail: reza_safaryshali@khu.ac.ir
3 Associate Professor of Demography, Department of Demography, Faculty of Social Science, University of Tehran, Tehran, Iran. E-mail: skazemipour@gmail.com
چکیده English

This paper seeks to identify the contexts and grounds affecting the repatriation migration of university professors to the country during the last ten years using the grounded Theory approach and indepth interviews. The study population comprise of the university faculty members who have had the expereince of return migration to Iran. The sampling was conducted using purposeful and snowballing until theoretical saturation. The findings showed that the causal factors affecting the return migration include economical factors (welfare problems in relation to their salary and high expenses of life abroad), social factors (the feeling of social injustice, the vague status of employment, the feeling of social despair and the lack of social capital) and personal and motivational factors (family belonging and the sensation to improve the scientific level of Iran). Apart from the above mentioned causal factors, the underlying factors of "psychological" (psychological problems and emotional belongings of the individual) as well as "job-scientific" factors (the possibility of employment and job repulsion), along with interventional factors such as "lack of financial capacity" as well as associated policies (immigration and occupational) play a role in the occurrence of this phenomenon, which indicates the multidimensionality and intertwining of structural, environmental and agent factors which inlfuence together the return migration.

کلیدواژه‌ها English

Keywords: migration
return immigrants
lived experience
elite migration
structural
and agency factors

این مقاله مستخرج از رساله دوره دکتری نویسنده نخست می‌باشد. 

ابراهیم‌آبادی، حسین (1379). مهاجرت نخبگان، گزارش تحقیقاتی، معاونت فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (دفتر مطالعات و برنامه ریزی فرهنگی و اجتماعی).
انصاری، حسین (1399). افزایش ۳۰ درصدی مهاجرت اساتید دانشگاه‌ها، خبرگزاری ایسنا، قابل دسترس در: https://www.isna.ir/news/99110603814
حاجی‌یوسفی، امیرمحمد و سمیه بهمرد (1385). چرایی مهاجرت نخبگان از ایران پس از پایان جنگ تحمیلی، پژوهشنامه علوم سیاسی، شماره 4، صص 67-27.
زرقانی، سیدهادی و سیده‌زهرا موسوی (1391). مهاجرت‌های بین‌المللی و امنیت ملی، فصلنامه مطالعات راهبردی، سال 16، شماره 1، صص26-8.
زنجانی، حبیب الله (1380). مهاجرت، تهران: انتشارات سمت.
سالنامه مهاجرتی ایران (1399). رصدخانه مهاجرت ایران (پژوهشکده سیاستگذاری دانشگاه صنعتی شریف)، تهران، ناشر: معاونت علمی و فناوری، مرکز ارتباطات و اطلاع رسانی، دانش بینان فناور.
سعیدی، سعیده (1398). مهاجرت بازگشتی متخصصان و آموزش عالی ایران: آسیب‌شناسی فرآیند بازیابی هویت حرفه‌ای مهاجران در نهاد دانشگاه، فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، دوره 25، شماره 4، صص 120-97.
صلواتی، بهرام (1399). نگاهی به مهمترین تحولات مهاجرت در عرصه جهانی و داخلی، سایت ‌‌بنیاد ملی نخبگان، قابل دسترس در: https://www.bmn.ir/fa-IR/News/News/110757
صناعی، علی (1397). مشوق‌ها و موانع بازگشت به کشور، بررسی موردی متخصصان مقیم ایالات متحده آمریکا، فصلنامه مجلس و راهبرد، سال 26، شماره 97، صص 324-290.
قاسمی اردهایی، علی و رضا نوبخت (1395). علل و تعیین کننده‌های جریان‌های مهاجرت معکوس در ایران، نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران، سال 11، شماره 21، صص 70-41.
لهسائی‌زاده، عبدالعلی (1368). نظریات مهاجرت، شیراز: انتشارات نوید.
محمدی، عبداله (1394). بازگشت پایدار و بازادغام: بررسی ابعاد اقتصادی- اجتماعی بازادغام بازگشت‌‎کنندگان افغانستانی از ایران، پایان‌نامه دوره کارشناسی ‌ارشد، دانشگاه تهران، دانشکده علوم اجتماعی.
مشفق، محمود و عطیه نصری (1397). مهاجرت بازگشتی دانشجویان ایرانی و تعیین‌کننده‌های آن: مطالعه‌ای در بین دانشجویان ایرانی مقیم آمریکا و کانادا، فصلنامه جمعیت، سال 25، شماره 103 و 104، صص 112-91.
موسوی‌راد، سیدحامد و حسین قدسیان (1394). تحلیل مهاجرت نخبگان و تأثیر سیاست‌های بازدارنده با استفاده از پویایی‌های سیستم، فصلنامه پژوهش‌های مدیریت راهبردی، دوره 21، شماره 59، صص63- 37.
Behrouzinia, T. (2001.( The Socio-demographic Characteristics of Muslim Communities in Australia, 1981-1996.  Ph.D. thesis, The University of Adelaide, Adelaide.
Black, R. & K .Koser (1999). The End of the Refugee Cycle?, Berghahn Books.
Bovenkerk, F. (1974). The Sociology of Return Migration: A Bibliographic Essay, Martinus Jijhoff, The Hague, Netherlands, chapter VI.
Cassarino, J. P. (2004). Theorising Return Migration: The Conceptual Approach to Return Migrants Revisited, International  Journal of  Multicultural Societies, 6 (2): 253-279.
Cuamea Velazquez, F. (2000). Approaches to the Study of International Migration: A review. Estudios Fronterizos, 1(1).
Dustmann, C. & Y. Weiss (2007). Return Migration: Theory and Empirical Evidence from the UK, British. Journal of Industrial Relations, 45 (2): 236–256.
Gasemi, M., J. Javan, & Z. Saberi (2014). The Analysis of Reverse Migration's Formation in Rural Areas of Binalood County. Journal of Arid Geographical studies of dry areas, 4 (16): 15-37 (In Persion).
Haasde, H., & T. Fokkema (2011). The Effects of Integration Transnational Ties on International Return Migration Intentions Demographic Research, pp: 755-782.
King, R. (2000). Generalisations from the History of Return Migration, in Return Migration: Journey of Hope or Despair?, edited by B. Ghosh, IOM/UN: Geneva. 7-55.
Koser, K., & K. Kuschminder (2015). Comparative Research on the Assisted Voluntary Return and Reintegration of Migrants, International Organization for Migration.
Kothari, U. (2002). Migration and Chronic Poverty; Institute for Development Policy and Management; Working Paper, 16, 18.
Lee, E. S. (1966). A Theory of Migration, Demography, 3(1): 47-57.
Mason, C., & F. Rawlings-Sanaei (2014). Academic Migration, Discipline Knowledge and Pedagogical Practice, Voices from the Asia-Pacific. New York: Springer.
Roudgar, I. (2014). The Global Brain Drain: Theory and Evidence: Lap Lambert Academic Publishing. ISBN: 978-3-956-60752-3.
Saloutos, T. (1956). They Remember America: The Study of the Repatriated Greek-Americans, University of California Press, Berkeley.
Şener, M. Y. (2018). Return Migration of Qualified Turkish Migrants from Germany and the US, The Journal of Humanity and Society: 52-72.
Senyurekli, A. R., & C. Menjıvar (2011). Turkish Immigrants’ Hopes and Fears Around Return Migration, Journal of International Migration, 50 (1): 4-19.
Setrana, M. B., & S. Tonah (2014). Return Migrants and the Challenge of Reintegration: The Case of Kumasi, Ghana, Irinkerindo: A Journal of African Migration, Issue 7: 113-142.
United Nation (2008). Word Migration Report, the UN Migration Agency.
Yehuda, S. B., & J. Mirsky (2014). Return migration of Americans: Personal Narratives and Psychological Perspectives, International Journal of Intercultural  Relations, 42: 53–64.

  • تاریخ دریافت 04 مهر 1400
  • تاریخ بازنگری 12 آبان 1400
  • تاریخ پذیرش 24 آبان 1400
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1400