Extended Abstract

Introduction

International migration has emerged as one of the most significant social phenomena in recent decades. The escalation of military conflicts, economic inequalities, climate change, economic globalization, and the expansion of transnational networks have all contributed to the unprecedented acceleration of cross-border migration. Among the countries most closely involved with global migration flows, Iran holds a distinctive position — a nation that, owing to its strategic geopolitical location, has served not only as a major destination for refugees, especially those from Afghanistan, but also simultaneously as one of the countries that sends migrants abroad. Accordingly, this study seeks to provide a comprehensive and analytical understanding of the multifaceted driving forces behind the migration of Afghan nationals to Iran.

Methodology and Data

This research was conducted within the framework of a Qualitative approach utilizing the Thematic Analysis method. The statistical population of the study comprised experts in the field of migration. Sampling was performed using purposive and snowball sampling techniques. In 2025, semi-structured interviews were conducted with 40 migration experts in Tehran. Data were collected in person, and the interview questions focused on the causes of Afghan migration to Iran, its economic, social, cultural, and security consequences, and the characteristics of the migrants. For data analysis, a three-stage coding process, including initial coding (or open coding), focused coding (or axial coding), and final coding (or selective coding), was utilized to extract the core themes.

Findings

The results of the thematic analysis indicated that the migration of Afghan nationals to Iran is a multi-dimensional and interconnected phenomenon influenced by three primary categories of factors: economic, political-security, and socio-cultural.

1. Economic Dimension: Within the economic dimension, three overarching core themes were identified:

- Fragile Livelihood Resulting from Structural Poverty in Afghanistan: Migration, driven by severe poverty, the reduction of international financial aid, and the scarcity of job opportunities, constitutes one of the most significant motivations for leaving that country.

- Structural Dependence of the Iranian Economy on Cheap, Low-Skilled Labor: Experts believe that the need of specific sectors of the Iranian economy—particularly those involving strenuous manual occupations—for migrant workers, coupled with the reluctance of the native workforce to engage in low-wage jobs, creates a strong pull factor

- Subsidized Economy and Low Cost of Living in Iran: Subsidies on goods and services, along with lower price levels in Iran, are considered facilitating factors for Afghan migrants, enabling them to save money and send remittances to their families.

2. Political-Security Dimension: In this section, the overarching themes encompass a collection of critical conditions in Afghanistan and policy challenges within Iran:

- Political Instability and Violent Regime Changes: War, the occupation of Afghanistan, and ethno-religious conflicts has driven migrants toward Iran.

- The Taliban Regime as a Traditional, Ineffective, and Exclusionary Government: The deprivation of women’s access to education and social participation, the repression of ethnic groups, and the restriction of individual liberties are primary factors causing the flight of elites and vulnerable groups.

- Crisis in Migration Governance and Weak Border Control in Iran: Iran’s migration policies represent a blend of revolutionary idealism and geopolitical necessities, which occasionally results in contradictions regarding the control of migrant entry and management. The absence of effective strategies for border control and social support, particularly following the developments in Afghanistan in recent years, has created significant challenges."

3. Socio-Cultural Dimension: This dimension is focused on the identity and civilizational factors that facilitate migration:

- Shared Civilizational and Linguistic Ties, Religious and Cultural Similarities: The commonali in religion, the Persian language, and cultural values between Iranians and Afghans are significant factors in selecting Iran as the destination for migration.

- Social and Familial Networks of Migrants: The presence of strong support networks established by previous migrants makes access to job information and cheaper living accommodations possible, thereby mitigating the risks associated with migration.

- This set of factors operates interactively; in such a way that the economic and security crises in Afghanistan intersect with the social and cultural pull factors in Iran, ensuring the continuity of the migration flow.

Discussion and Conclusion

The findings show that Afghan migration to Iran results from the intersection of economic, political, cultural, and geopolitical factors; none of these dimensions alone are capable of explaining the phenomenon. The observed pattern reflects a form of reciprocal interaction between push factors in Afghanistan (structural poverty, instability, ethnic and gender-based oppression) and pull factors in Iran (employment opportunities, relative security, cultural affinity, and labor market for immigrants). From a theoretical perspective, the findings align with the assumptions of Dual Labor Market Theory and Migrant Network Theory; specifically, migrants are predominantly employed in the secondary sectors of the Iranian labor market, which require low-wage labor lacking social protection, yet their social networks reduce the costs of adaptation.

From a policy standpoint, the continuation of this trend without adequate planning could lead to new waves of migration. This necessitates the formulation of comprehensive, humane, and integrated migration policies that, while effectively controlling borders, also consider the human and civilizational dimensions of this phenomenon. Iran can benefit from migrants’ potential contributions in the labor market and the strengthening of grassroots relations with Afghanistan through an approach based on regional cooperation and support for legal migrants. Thus, migration can be redefined not merely as a crisis, but as an opportunity for shared economic and cultural development.

مقدمه

مهاجرت‌های بین­المللی به یکی از موضوعات محوری در مباحث عمومی، علمی و سیاست‌گذاری طی دهه‌های اخیر تبدیل شده است. این پدیده در حال حاضر اغلب نتیجه تغییرات پیچیده در سطوح محلی، ملی و بین‌المللی است. عواملی نظیر جنگ و ناامنی، تغییرات اقلیمی، بلایای طبیعی، جهانی‌شدن اقتصاد و شبکه‌های فراملی، همگی به تسریع و گسترش جریان‌های مهاجرتی دامن زده‌اند. از سوی دیگر، این مهاجرت‌ها به مثابه نیرویی قدرتمند برای ایجاد تحولات بنیادین در ابعاد گوناگون عمل کرده و پیامدهای مثبت و منفی متعددی را برای مهاجران و جوامع مبدأ و مقصد در حوزه‌های مختلف به همراه داشته است (Brettell & Hollifield, 2022).

جهان در دهه‌های گذشته شاهد افزایش مهاجرت‌های فراملی بوده است. براساس برآوردها، تعداد کل مهاجران بین‌المللی ـ تعریف شده به‌عنوان افرادی که در کشوری غیر از محل سکونت فعلی خود متولد شده‌اند ـ از 79 میلیون نفر در سال 1960 به 175 میلیون نفر در سال 2000 و سپس به 304 میلیون نفر در سال 2024 افزایش یافته است. اگرچه بخشی از این افزایش به رشد کلی جمعیت جهان مربوط می‌شود؛ اما نسبت مهاجران به کل جمعیت جهان نیز روندی صعودی داشته است. به‌طوری که در سال 2024، مهاجران 7/3 درصد از جمعیت جهان را تشکیل می‌دهند که نشان‌دهنده افزایش 1/1 درصدی نسبت به دهه 1990 است (United Nations Population Division, 2025).

ایران نیز به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی خاص خود و همسایگی با کشورهای بی‌ثباتی نظیر افغانستان و عراق، و همچنین به دلایل اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، همواره یک کشور مهاجرپذیر و البته مهاجرفرست بوده است. بر اساس سرشماری سال 1385، 3/1 میلیون و طبق سرشماری سال 1395، حدود 65/1 میلیون نفر مهاجر خارجی در ایران حضور داشته‌اند که بخش اعظم آن‌ها (تقریباً 96 درصد) را مهاجران افغانستانی تشکیل می‌دادند (صادقی و همکاران، 1396). به دنبال به قدرت رسیدن مجدد طالبان در افغانستان در سال 1400، ورود مهاجران افغانستانی، به‌ویژه مهاجران غیرقانونی، به ایران شتاب بیشتری گرفت و این موضوع به بحث‌های گسترده‌ای در عرصه‌های عمومی و سیاسی دامن زده است. در ادامه با شکل گیری جنگ دوازه روزه و مواجهه امنیتی با این مسئله بدون توجه به ریشه‌های آن، به بازگشت اجباری بیش از یک میلیون مهاجر منجر شد.

با وجود نقش مهاجرپذیری ایران، این پدیده کمتر مورد توجه نظام‌مند پژوهشگران و سیاست‌گذاران قرار گرفته است، چرا که حضور مهاجران در ایران اغلب به عنوان «پدیده‌ای موقت» تلقی شده است (نصر اصفهانی، 1394). به عبارت دقیق‌تر، همان‌گونه که مرور ادبیات این حوزه نشان می‌دهد، اگرچه در مطالعات پیشین به صورت پراکنده به برخی از عوامل و دلایل مهاجرت افغانستانی‌ها به ایران اشاره شده است؛ اما بررسی نظام‌مندی از عوامل دافعه در افغانستان و عوامل جاذبه در ایران، در ابعاد گوناگون اقتصادی، اجتماعی-فرهنگی و سیاسی انجام نشده است. همچنین اقدامات دولت‌ها در ساماندهی این پدیده، عموماً رویکرد مقطعی و واکنشی داشته و نه برآمده از یک برنامه سیاستی همه جانبه، الگویی که در کشورهای توسعه‌یافته و حتی برخی از کشورهای در حال توسعه مشاهده می‌شود. اخراج اجباری بیش از یک میلیون مهاجر افغانستانی، به‌دلیل ملاحظات امنیتی در پی جنگ دوازده‌روزه ـ با تمام هزینه‌ها و پیامدهای آن ـ نمونه‌ای از همین رویکرد مقطعی و ضرورت‌محور است.این در حالی است که چند سال قبل، سیاست «درهای باز» در قبال این مهاجران در پیش گرفته‌شد و موج جدیدی از ورود آنان را به دنبال داشت.

از این رو، با توجه به تأثیرات مهاجرت بر جوامع مقصد و مبدأ، بررسی عمیق‌تر این موضوع ضروری به نظر می‌رسد. اهمیت این بررسی به ویژه از آنجا نشأت می‌گیرد که مطالعات نشان می‌دهند مهاجران، نمونه‌ای تصادفی از جامعه مبدأ نیستند، بلکه از نظر ویژگی‌های فردی و اجتماعی با جمعیت غیرمهاجر تمایزهای معناداری دارند (Rodríguez & Rowe, 2018). علاوه براین، تلاش دولت‌ها برای مدیریت جریان‌های مهاجرتی و تنظیم وضعیت اقامتی مهاجران، اغلب پیامدهای ناخواسته‌ای را در پی داشته است. برای مثال، تلاش برای کنترل ورود مهاجران می‌تواند به افزایش مهاجرت‌های غیرقانونی و تبعات بعدی آن منجر شود (Rosenblum & Tichenor, 2011). بنابراین شناخت علل یا پیشران‌های مهاجرت می‌تواند به سیاست‌گذاران کمک کند تا درک دقیق‌تری از موضوع داشته باشند و سیاست‌ها و برنامه‌های شواهد محور را برای مدیریت این موضوع تدارک ببیند. براین مبنا، هدف این مطالعه بررسی عوامل و سازوکارهای مهاجرت اتباع افغانستانی به ایران، تداوم و پایداری این پدیده بود.

مبانی نظری

مهاجرت و پرداختن به علل، فرایندها و پیامدهای آن موضوعی بین رشته‌ای است. در این بخش تلاش شده است تا پیشران‌های این پدیده برمبنای نظریه‌های رشته‌های علمی مرور شوند. در جامعه‌شناسی پرسش‌های محوری عبارت‌اند از این‌که چرا مهاجرت رخ می‌دهد و چه کسانی مهاجرت می‌کنند؟ و مهاجرت چگونه در طول زمان تداوم می‌یابد؟ نظریه‌های این رشته بر روابط اجتماعی، به عنوان محور اصلی درک فرآیندهای مهاجرت و حتی ادغام مهاجران تأکید دارند (Bloemraad, 2006). یکی از مفاهیم توضیح دهنده مهاجرت در این رشته گزینش‌پذیری[1] است. براین اساس مهاجران لزوما گروه‌های متنوع نیستند، بلکه براساس برخی از عوامل خاص در جوامع مبداء و مقصد، گزینش می‌شوند. این عوامل عبارتند از: سرمایه انسانی نظیر سطح تحصیلات و مهارت، سرمایه اجتماعی نظیر شبکه‌های ارتباطی در کشور مقصد،انگیزه‌های فردی نظیر کسب درآمد بیشتر، تحصیل و پیوندهای خانوادگی (FitzGerald, 2022).

در عرصه مهاجرت‌های بین‌المللی، چند نظریه در رشته جمعیت‌شناسی وجود دارد که به صورت خلاصه به مرور آنها پرداخته می‌شود. براساس نظریه نئوکلاسیک مهاجرت، عدم تعادل کلان بین مناطق مختلف از نظر عرضه و تقاضای نیروی کار، یا تفاوت دستمزدها هست که محرک مهاجرت است. در سطح خرد، افراد به صورت عقلانی محاسبه می‌کنند که آیا منافع اقتصادی مهاجرت از هزینه‌های آن بیشتر است یا خیر؟ مهاجرت در این چارچوب، یک راهبرد سرمایه‌گذاری برای حداکثرسازی بازده نیروی کار محسوب می‌شود (Bean & Brown, 2022).

نظریه‌های نوین اقتصادی مهاجرت پیش‌بینی می‌کنند که موقعیت اجتماعی، درآمد نسبی و پتانسیل تحرک اجتماعی افراد بر مهاجرت تأثیر خواهند گذاشت. در این زمینه، پژوهشگران تأکید می‌کنند که نه تنها دستمزدهای پایین‌تر، بلکه نابرابری بیشتر اجتماعی و اقتصادی نیز مهاجرت را دامن می‌زند (Hernández-Leon, 2008). عامل ایجادکننده این نابرابری‌ها شامل «شکست بازار» است که اغلب مانع تحرک اجتماعی و اقتصادی می‌گردند. خانوارها در چنین مناطقی با اعزام یک یا چند عضو خانواده‌شان به کشورهای خارجی پاسخ می‌دهند تا با ایجاد درآمد و سرمایه بتواند برای کاهش ریسک کوتاه‌مدت و بلندمدت در کشور مبدأ (جایی که خانوار اصلی مستقر است) مورد استفاده قرار گیرد. حواله‌های ارسالی این مهاجران سپس برای مصارف خانگی، سرمایه‌گذاری مجدد در تولید خانگی، کشاورزی یا کسب‌وکارهای کوچک جدید استفاده می‌شوند (Massey et al., 1999).

نظریه‌های نوین اقتصادی، با تأکید بر واکنش‌های خانوار به شرایط اجتماعی و اقتصادی، توضیح دهنده سطح غیرمعمول بالای اشتغال در میان خانوارهای مهاجران غیرقانونی حتی با دستمزدهای پایین هستند. این دیدگاه در تضاد با نظریه نئوکلاسیک قرار دارد که اساساً بیان می‌دارد مهاجران ممکن است دوره‌های بیکاری را به امید یافتن دستمزدهای بالاتر تحمل کنند. پژوهشگران با استفاده از مفهوم «مدت‌زمان مورد انتظار اجتماعی»[2] نشان می‌دهد که چگونه شرایط بازار کار در هر دو کشور مبدأ و مقصد نه تنها بر بازده مورد انتظار مهاجران از کار، بلکه بر طول افق زمانی آن‌ها و همچنین تحمل دوره‌های بیکاری تأثیر می‌گذارد. بنابراین، در حالی که نظریه نئوکلاسیک ممکن است انگیزه‌های اولیه مهاجران برای جابجایی را توضیح دهد، نظریه‌های اقتصادی نوین اهمیت اشتغال، تداوم آن و همچنین پویایی‌های اسکان جریان‌های کاری - به ویژه مهاجران غیرقانونی- را به شکلی مناسب‌تر تبیین می‌کنند  (Bean & Brown, 2022).

نظریه بازار کار دوگانه، شرکت‌ها و کارکنان آن‌ها را به دو بخش اولیه و ثانویه تقسیم می‌کند. بخش اولیه، تقاضای اساسی در اقتصاد را برآورده می‌کند و شامل شرکت‌های بزرگ‌ است که مشاغل سرمایه‌برتر و با دستمزد بهتر را فراهم می‌کنند. در مقابل، بخش ثانویه، تقاضای نوسانی یا فصلی را برآورده می‌کند و عمدتاً بر مشاغل کم‌درآمد و نیروی کار ساده متکی است (Massey et al., 1999). این نظریه تأکید می‌کند که موانع بین بخش‌ها و ماهیت اشتغال و تقاضا در بخش ثانویه، مانع از تحرک رو به بالا می‌شوند و بازده سرمایه انسانی را محدود می‌کند. چنین شرایطی اغلب کارگران بومی را از پذیرش مشاغل بخش ثانویه، به­ویژه زمانی که موقتی یا فصلی هستند، منصرف می‌کند. با این حال، مهاجران اغلب مایل به انتخاب چنین مشاغلی هستند، به‌خصوص اگر انتظار داشته باشند که فقط برای مدت کوتاهی در کشور میزبان خواهند ماند. تقسیم‌بندی بازار کار می‌تواند بهویژه برای مهاجران غیرقانونی مهم باشد. از آنجا که وضعیت مهاجرتی و موقعیت‌های خانوادگی آن‌ها ممکن است آنان را وادار به پذیرش مشاغل نامطلوب کند (Bean & Brown, 2022).

نظریه شبکه‌ای در سطح خرد به تبیین این موضوع می‌پردازد که چگونه ارتباطات بین کنشگران بر تصمیمات مهاجرتی آنان تأثیر می‌گذارد. این ارتباطات معمولاً مهاجران را چه قبل و چه بعد از ورود، به اعضای خانواده و فرصت‌های شغلی پیوند می‌دهد. زمانی که تعداد زیادی از افراد از یک مکان خاص به مکان دیگر مهاجرت کنند، فرآیند «علّیت تجمعی» ممکن است رخ دهد که در آن پیوندهای متعدد با جوامع مبدأ، مهاجرت مستمر و گاهی فزاینده را تسهیل می‌کند (Massey et al., 1993). مبادله اطلاعات و تشکیل روابط مبتنی بر اعتماد، سنگ بنای شبکه‌های مهاجرتی هستند. مهاجران اغلب از در دسترس بودن مشاغل یا قیمت نسبی نیروی کار در کشور مقصد اطلاع دقیقی ندارند. در عوض، آنها معمولاً اطلاعاتی درباره یک شغل خاص دارند که نشانگر فرصتی در بازار کار مقصد است. مهاجران همچنین به روابط غیررسمی اعتماد متکی هستند تا ریسک‌های مرتبط با نقل مکان به سرزمینی خارجی را به حداقل برسانند. این شبکه‌ها - که در قالب تماس با دوستان، خانواده و کارفرمایان ظاهر می‌شوند - ابزار مهمی هستند که از طریق آن مهاجران سرمایه اجتماعی کسب کرده و بدین ترتیب مخاطرات مهاجرت را کاهش می‌دهند (Granovetter & Swedberg, 1992).

همچنین تغییرات جمعیتی ناشی از باروری زیر سطح جایگزینی در سطح ملی ممکن است منجر به پذیرش مهاجرت از کشورهای دیگر شود. علاوه بر این، باروری زیر سطح جایگزینی جمعیت بومی، همراه با پیرشدن جمعیت متولدین دوره انفجار زادوولد و ارتقای عمومی سطح تحصیلات، منجر به کاهش جمعیت در سنین کار با مهارت‌های پایین شده است. این امر خلائی در نیروی کار کم‌مهارت ایجاد کرده که به نوبه خود موجب افزایش مهاجرت شده است. به‌طور خلاصه، این دیدگاه نظری بر تغییر الگوهای جمعیتی و اقتصادی تأکید دارد که نتیجه آن کاهش تعداد افراد بومی برای پر کردن مشاغل کم‌مهارت است. این وضعیت به نوبه خود منجر به پرشدن فزاینده این مشاغل توسط مهاجران کم‌مهارت و تغییرات همراه در ترکیب قومی جوامع پذیرنده می‌شود (Coleman, 2006).

اقتصاددانان نیز به نظریه‌های عقلانی رفتار انسانی متکی هستند. آنها پیش‌فرض‌های خود را عمدتاً در چارچوب مفاهیم کمبود و انتخاب مطرح می‌کنند و همانند جامعه‌شناسان، توجه ویژه‌ای به مسئله گزینش‌پذیری دارند تا علل و تأثیرات مهاجرت را بررسی کنند. در ‌اقتصاد کلان موضوعاتی نظیر ارزش مهاجران برای جامعه میزبان (ثروت و مهارت‌) و مقصد (نیروی کار) و سودهای خاص‌ ناشی از مهاجرت مورد توجه است. در اقتصاد خرد، اقتصاددانان، مهاجران را به مثابه عاملانی حداکثرکننده مطلوبیت در نظر می‌گیرند که فرصت‌ها را براساس محاسبه هزینه-فایده ارزیابی نموده و بر مبنای این ارزیابی عمل می‌کنند (Brettell & Hollifield, 2022). در این رشته نیز چند رویکرد نظری به تبیین مسئله مهاجرت پرداخته‌اند. براساس نظریه‌های بنیادی مهاجرت، عوامل دافعه کشورهای مبداء نظیر بیکاری، دستمزد پایین، ناآرامی‌های سیاسی و عوامل جاذبه کشورهای مقصد نظیر فرصت‌های شغلی، دستمزد بالاتر و ثبات سیاسی توضیح دهنده مهاجرت است. البته این مدل پیچیدگی‌های تصمیم‌گیری فردی را نادیده می‌گیرد. براساس رویکرد اقتصاد جدید مهاجرت کار[3] مهاجرت تصمیمی خانوادگی است، نه فردی و هدف آن کاهش ریسک اقتصادی از طریق تنوع‌بخشی به درآمد است (Martin, 2022).

از میان نظریه‌های که مرور شدند، چند نظریه قدرت تبیین‌کنندگی بیشتری برای توضیح مهاجرت به‌ویژه مهاجرت غیرقانونی دارند. نظریه‌های نوین اقتصادی با تکیه بر مفهوم «مدت‌زمان مورد انتظار اجتماعی» توضیح می‌دهند که شرایط بازار کار در هر دو کشور مبدأ و مقصد نه تنها بر بازده مورد انتظار مهاجران از کار، بلکه بر طول افق زمانی آن‌ها و همچنین تحمل دوره‌های بیکاری تأثیر می‌گذارد. بنابراین، اهمیت اشتغال، تداوم آن و همچنین پویایی‌های اسکان جریان‌های کاری را به شکلی مناسب‌تر تبیین می‌کنند (Bean & Brown, 2022). برای مثال مهاجران ممکن است به امید داشتن شرایط بهتر از آینده در کوتاه‌مدت حاضر به کار در مشاغل کم درآمد نیز باشند. در همین راستا نظریه بازار کار دوگانه با برجسته کردن «دوگانگی اقتصادی» بازار کار و سرمایه یعنی بخش‌های سرمایه‌بر که نیازمند نیروی کار ماهر است و بخش‌های کاربر که نیازمند نیروی کار کم‌مهارت زیاد است، بیان می‌کند که مهاجران لزوما جای کارگران بومی را نمی‌گیرند و همچنین از آنجای که مهاجران منزلت اجتماعی خود را در نسبت با جامعه محل مهاجرت‌شان ارزیابی می‌کنند، حاضرند در این بخش‌ها در کشورهای مبداء فعالیت کنند چرا که در هر صورت مزایا و منزلت بیشتری برای آنان نسبت به جامعه مبداء به همراه دارد (Massey et al., 1999).

نظریه‌های که ابعاد اجتماعی مهاجرت را نیز برجسته کرده‌اند حائز دلالت‌های مهمی برای توضیح مهاجرت هستند. در این میان می‌توان به نظریه شبکه اشاره کرد که بر روابط اجتماعی مهاجران در جامعه مقصد و مبداء تاکید دارد. روابط اجتماعی مهاجران به عنوان یک منبع حمایتی ضمن فراهم کردن اطلاعات برای آنان در زمینه‌های نظیر در دسترس بودن مشاغل یا قیمت نسبی نیروی کار در کشور مقصد، خطرات مهاجرت را نیز کاهش می‌دهد  (Massey  et al., 1993). نظریه بنیادین مهاجرت نیز عوامل دافعه مهاجرت در کشورهای مبداء نظیر بیکاری، دستمزد پایین، ناآرامی‌های سیاسی و عوامل جاذبه کشورهای مقصد مانند فرصت‌های شغلی، دستمزد بالاتر و ثبات سیاسی برای توضیح مهاجرت برجسته می‌کند (Martin, 2022). براین اساس می‌توان گفت مهاجرت بین‌المللی نتیجه مجموعه‌ای از عوامل در سطح کلان در کشورهای های مبدأ و مقصد مهاجرت و همچنین انتظارات مهاجران از مزایایی مهاجرت است. البته مهاجرات‌های ناشی از بی‌ثباتی سیاسی و ناامنی متفاوت از مهاجرت‌های اقتصادی است. در این نوع مهاجرت‌ها، مهاجران برای حفظ جان خود و خانواده‌شان اقدام به مهاجرت می‌کنند.

پیشینه پژوهش

مرور پیشینه پژوهش‌های داخلی در ارتباط با حضور مهاجران افغانستانی در ایران را می‌توان حول چند موضوع دسته‌بندی کرد. دسته نخست، بر عوامل حضور مهاجرت افغانستانی‌ها در ایران تمرکز داشته‌اند. در این زمینه آنها نشان می‌دهند که جنگ داخلی و بین‌المللی، ناامنی، نبود فرصت‌های شغلی و بنابراین بیکاری و فقر، شبکه‌های فراملی مهاجرتی، همسایه بودن و مرز مشترک، ادامه تحصیلات، پیروی از خانواده، نبود امنیت برای شیعیان در سایه حکومت طالبان از عمده عوامل مهاجرت افغانستانی‌ها به ایران هستند (عباسی­شوازی و همکاران، 1395؛ محمدی و همکاران 1398؛Wickramasekara et al., 2006 ). در سطح خرد نیز ویژگی‌های نظیر سن (افراد در سن 18 الی 25 سال)، تحصیلات (افراد با تحصیلات بالاتر)، تاهل (افراد مجرد) و قومیت (هزاره و تاجیک) بیشترین اثر را بر تمایل به مهاجرت دارند (صادقی و همکاران، 1398).

شرایط و تجربه مهاجران در جامعه ایران موضوع بعدی مورد توجه این مطالعات است. به لحاظ اقتصادی مهاجرت به ایران سبب یادگیری و آموزش و مهارت برای مهاجران شده است. این موارد در کنار میزان اقامت بیشتر و نوع حرفه نیز باعث شده مهاجران به هنگام بازگشت به کشورشان بهتر در بازار کار ادغام شوند. در ایران نیز نوع حرفه و میزان درآمد مهاجران با حضور قانونی و میزان تحصیلات آنان رابطه دارد. همچنین مهاجران از میزان درآمدشان در ایران راضی‌اند و همین رضایت بر پایداری مهاجران و تصمیم دوباره به مهاجرات به ایران تاثیر گذاشته است (عیسی‌زاده و همکاران، 1399). به لحاظ تجربه اقتصادی مهاجران افغانستانی از لحاظ سلسله مراتب شغلی عمدتا در مشاغل پایین با سطوح پایین مهارتی و درآمدی متمرکز هستند (صادقی و همکاران، 1396). کارفرمایان نیز عمده دلایل به کارگیری مهاجران اتباع را به ترتیب مسئولیت‌پذیری کارگران، آمادگی برای کارهای سخت، دستمزد پایین‌تر، دشواری برای استخدام کارگران ایرانی و عدم پرداخت هزینه‌های جانبی بیان کرده‌اند (Wickramasekara et al., 2006).

دسته‌ای دیگر از مطالعات وضعیت نسلی مهاجران را بررسی کرده‌اند. در این زمینه یافته‌ها نشان می‌دهد تفاوت‌های بین‌نسلی محسوسی در زمینه سواد بین مهاجران در داخل ایران وجود دارد. در سال 1390 حدود 62 درصد مهاجران خارجی در ایران با سواد بوده‌اند که این میزان برای نسل اول 44 درصد و برای نسل دوم 74 درصد بوده‌است. مقایسه میزان تحصیلات مهاجران افغانستانی بیانگر سطح سواد بالاتر آنها در تمامی گروه‌های سنی در مقایسه با همتایان خود در افغانستان است. این بهبود برای نسل دوم مهاجران به مراتب بیشتر است. ساختار شغلی مهاجران خارجی و مقایسه آن با ایرانی‌ها بیانگر وجود تفاوت و نابرابری محسوسی است. البته شدت این نابرابری‌ها برای نسل دوم در مقایسه با نسل اول اندکی کمتر است (صادقی و همکاران، 1396).

در نهایت، دسته دیگر از مطالعات بازگشت مهاجران به کشور مبداشان را مورد بررسی قرار داده‌اند. عمده دلایل تمایل مهاجران برای ماندن در ایران عبارت‌اند از: امنیت شغلی و مالی بیشتر، اشتراکات فرهنگی-زبانی و دینی و مذهبی، حمایت از افغانستانی‌ها در نتیجه انقلاب اسلامی و مواردی نظیر جنگ و ناآرامی، نبود امنیت اقتصادی و عدم امنیت برای شعیان در سایه حکومت طالبان (جمشیدی‌ها و علی‌بابایی، 1381). در مجموع، بازگشت مهاجران به افغانستان موفق نبوده به گونه‌ای که بیش از نیمی از آنها تمایل بسیار بالایی برای مهاجرت دوباره از افغانستان خود را نشان داده‌اند. از میان متغیرهای جمعیتی و زمینه‌ای، قومیت، تحصیلات، وضعیت زناشویی، ترکیب همسایگان و مدت مهاجرت در ایران اثر معنی‌داری بر نیت مهاجرتی بازگشت‌کنندگان داشته است. از همین رو، می‌توان گفت بازگشت به افغانستان تجربه‌ای شکست خورده‌ای است که در آن بسیاری از بازگشت‌کنندگان نه تنها به خاطر عوامل فردی و زمینه‌ای، بلکه به خاطر ساختار وضعیت نامناسب امنیتی و اقتصادی قصد مهاجرت دوباره دارند (عباسی­شوازی و همکاران ، 1395).

مهاجرت افغانستانی‌ها موضوع مطالعه پژوهش‌های خارجی نیز بوده است. برای مثال، مونستی^[4] و همکاران (2006) نشان می‌دهد که مهاجرت تنها واکنشی به جنگ و فقر نیست، بلکه یک راهبرد معیشتی تاریخی و فرهنگی است. براین اساس افغان‌ها از طریق مهاجرت، خطرات اقتصادی و امنیتی را کاهش می‌دهند و به دارایی‌های خود تنوع می‌بخشند. در این میان عمده علل و انگیزه‌های مهاجرت نیز عبارتند از: جنگ و ناامنی، رشد جمعیت و کمبود زمین، خشکسالی و بحران کشاورزی، نبود حاکمیت قانون و فساد، توسعه نامتوازن اقتصاد و نبود فرصت‌های شغلی به‌ویژه در مناطق محروم. شبکه‌های فراملی مهاجران در کشوری همچون ایران نیز گردش پیوسته مهاجران، پول، کالا و اطلاعات را ممکن ساخته است. این شبکه‌ها فراتر از پیوندهای خویشاوندی و قومی عمل می‌کنند و نقش حیاتی در یافتن شغل، اسکان، اطلاعات و انتقال پول دارند. بیشتر مهاجران به­صورت غیرقانونی با کمک قاچاقچیان و شبکه‌های اجتماعی وارد ایران می‌شوند. چالش‌های بازگشت مهاجرین نیز عبارتند از: نبود امنیت، شغل و خدمات پایه در افغانستان و تغییر سبک زندگی و انتظارات مهاجران پس از سال‌ها اقامت در کشورهای میزبان.

لوشمان^[5] و همکاران (2014) در مطالعه‌ای به دنبال درک ویژگی‌های مهاجران غیرقانونی و عوامل مؤثر بر تصمیم‌گیری آنان برای مهاجرت بوده‌اند. در ارتباط با ویژگی‌های مهاجران یافته‌ها نشان می‌دهد بیش از 80 درصد مرد، میانگین سن آنان در زمان مهاجرت 23 سال و 75 درصد فاقد تحصیلات رسمی هستند. همچنین هزاره‌ها نسبت به پشتون‌ها تمایل بیشتری برای مهاجرت غیرقانونی داشته‌اند. در مجموع، مهاجرت غیرقانونی از افغانستان عمدتاً توسط مردان جوان، کم‌سواد و بیکار انجام می‌شود، دلایل مهاجرت از عوامل امنیتی به اقتصادی تغییر کرده و شبکه‌های اجتماعی و حمایت مالی خانواده نقش کلیدی در تسهیل مهاجرت غیرقانونی ایفا می‌کنند. یافته‌های سازمان بین‌المللی مهاجرت^[6] (2019) نیز نشان می‌دهد مهاجرت افغان‌ها تحت تاثیر دو عامل در هم تنیده فقر اقتصادی و ناامنی است که این دو عامل به صورت متقابل هم دیگر را تقویت می‌کنند. همچنین شبکه‌های فراملی نقش حیاتی در تسهیل مهاجرت و کاهش هزینه‌های آن ایفا می‌کنند. در نهایت، بهبود شرایط امنیتی و اقتصادی کلید کاهش تمایل به مهاجرت هستند.

ناصح^[7] (2024) به بررسی وضعیت مهاجران افغانستانی در ایران پرداخته است. برآوردهای این مطالعه نشان می‌دهد ایران میزبان میلیون‌ها مهاجر افغانستانی است (5/3 تا چهار میلیون نفر). از میان این مهاجران تنها هشتصد هزار نفر کارت آمایش دارند و حدود 5/1 میلیون نفر پاسپورت دارند که به آنها اجازه اقامت موقت می‌دهد و سایر آنها (حدود 5/1 تا دو میلیون نفر) به صورت غیرقانونی در ایران اقامت دارند. از علل عمده مهاجرت اتباع افغانستانی به ایران به مواردی نظیر جنگ و ناامنی، فقر و بحران‌های اقتصادی و پیوند‌های تاریخی، فرهنگی و مذهبی اشاره شده است. عمده دلایل ایران برای میزبانی مهاجران افغانستانی، انگیزه‌های بشردوستانه، ملاحظات اقتصادی نظیر پذیرش نیروی کار ارزان برای بخش‌های خاصی از اقتصاد و نفوذ ژئوپولتیک اشاره شده است. وضعیت مهاجران افغانستانی در ایران نیز به بن‌بست رسیده  است.آنها نه می‌توانند در ایران به صورت کامل ادغام شوند و نه می‌توانند با امنیت خاطر به کشور خود بازگردند. با وجود این‌که ایران چندین دهه میزبان چند میلیون اتباع افغانستانی بوده است؛ اما سیاست‌های نظام‌مند برای ادغام آنها تدوین و اجرا نشده است به نحوی که سیاست‌های و اقدامات در قبال آنان همواره بین میزبانی اجباری (به دلایل اقتصادی و انسانی) و اخراج­های دوره‌ای (به دلایل سیاسی و امنیتی) در نوسان بوده است.

دشتی^[8] (2022) چهار روند تاریخی در مهاجرت خارجی افغانستانی‌ها را شناسایی کرده است که عبارتند از: الف) اشغال شوروی (1989-1979)، در این سال‌ها بیش از شش میلیون افغانستانی به کشورهای همسایه مهاجرت کردند، ب) جنگ داخلی و دوره طالبان (دهه 1990)، در این دهه درگیری‌های داخلی و حاکمیت طالبان موج جدیدی از مهاجرت را ایجاد کرد، ج) دوره پس از 2001، در این دوره با وجود بازگشت میلیون‌ها مهاجر به افغانستان، ناامنی و فساد اداری بازهم باعث تداوم مهاجرت شد و د) بازگشت طالبان در سال 2021 پس از خروج نیروهای آمریکایی و سقوط دولت. دشتی تعیین‌کننده‌های اصلی مهاجرت در این دوره‌ها را بی‌ثباتی سیاسی و اقتصادی ناشی از چهار دهه جنگ، مداخلات کشورهای خارجی از جمله شوروی و آمریکا، خشکسالی و قحطی ناشی از تغییرات آب و هوایی و ناامنی و تهدید جانی برمی‌شمارد. مقصد مهاجران نیز کشورهای ایران و پاکستان بوده و ترکیه نیز به عنوان مسیر عبور به اروپا به ویژه آلمان مورد توجه بوده است.

پژوهش‌های که مرور شدند، ضمن شناسایی عوامل متعدد برای مهاجرت افغانستانی‌ها، بیشتر بر عوامل داخل افغانستان (عوامل دافعه) برای مهاجرات به کشورهای دیگر تاکید کرده بودند؛ اما اینکه چرا مهاجران افغانستانی ایران را به عنوان مقصد مهاجرت انتخاب می‌کنند (عوامل جاذبه) و در ایران باقی می‌مانند (عوامل تداوم اقامت) تا حدود زیادی در این پژوهش‌ها مغفول مانده است. همچنین این پژوهش‌ها، بیشتر بر مصاحبه با مهاجران افغانستانی برای درک علل مهاجرت آنها تمرکز داشتند، ضمن تاکید بر اهمیت این موضوع، لازم است دیدگاه خبرگان این حوزه که درک عمیق‌تری از علل و سازوکارهای مهاجرت اتباع افغانستانی به ایران دارند، نیز کاویده شود تا شناخت همه‌جانبه‌تری از این پدیده حاصل شود.

روش پژوهش و داده‌ها

روش این پژوهش کیفی، مبتنی بر رویکرد تفسیرگرایی است و راهبرد پژوهش بر مبنای روش تحلیل مضمون طراحی شد. ابزار گردآوری داده‌ها مصاحبه نیمه ساختاریافته بود. جامعه مطالعه را خبرگان حوزه مهاجرت تشکیل می‌دادند. جهت انتخاب مشارکت‌کنندگان پژوهش از فن نمونه‌گیری هدفمند و گلوله برفی استفاده‌ شد. براین اساس با چهل نفر از خبرگان مهاجرت در شهر تهران در سال 1404 مصاحبه به عمل آمد. معیارهای انتخاب نمونه داشتن دانش و تجربه در حوزه مهاجرت بود، به‌گونه‌ای که با اساتید دانشگاه، پژوهشگران، وزرای سابق دولت ایران و معاون وزرای دولت افغانستان، نمایندگان مجلس، روزنامه‌نگاران، خبرنگاران، فعالان اجتماعی و فرهنگی حوزه مهاجرت به روش حضوری مصاحبه انجام گردید. دراین زمینه سوال‌های درباره عوامل مهاجرت افغانستانی‌ها به ایران و پیامدهای آن در ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی، امنیتی و غیره و ویژگی‌های مهاجران از مصاحبه‌شوندگان پرسیده شد. تجزیه و تحلیل یافته‌ها با کدگذاری سه مرحله: کدهای پایه، کدهای سازمان‌دهنده و کد فراگیری انجام شد. جهت ارتقای کیفیت و اطمینان­بخشی به داده‌ها علاوه بر آن ‌که سؤالات مصاحبه بر مبنای ادبیات پژوهش و مفاهیم حساس طراحی شد، راهنمای مصاحبه در اختیار خبرگان این حوزه قرار گرفت و بعد از چند مرحله رفت‌وبرگشت، سؤالات طراحی گردید. برای نیل به اعتماد به یافته‌ها، از راهبردهای همچون جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها به‌صورت رفت و برگشتی، مثلث‌سازی^[9] از طریق گردآوری شواهد از منابع مختلف حوزه مربوطه استفاده گردید. ملاحظات اخلاقی به‌منظور جمع‌آوری داده‌ها عبارت بودند از: جلب رضایت مشارکت‌کنندگان برای انجام مصاحبه و ضبط آن؛ حفظ گمنامی مشارکت‌کنندگان و رعایت بی‌طرفی در تفسیر یافته‌ها.

یافته‌ها

یافته‌ها نشان داد، مهاجرت اتباع افغانستانی به ایران دلایل متعدد اقتصادی، اجتماعی-فرهنگی و امنیتی- سیاسی دارد. در ادامه به بررسی مضامین هر یک از ابعاد فوق پرداخته شده است.

1. بُعد اقتصادی

جدول 1، مضامین عمده علل اقتصادی مهاجرت اتباع به ایران را نشان می‌دهد.

جدول 1. تحلیل مضمون علل اقتصادی مهاجرت اتباع افغانستانی به ایران

Table 1. Thematic Analysis of the Economic Causes of Afghan Migration to Iran

همان‌گونه که در جدول1 مشاهده می‌شود سه مضمون فراگیر توضیح دهنده پیشران‌های اقتصادی مهاجرت اتباع به ایران است. نخست، معیشت ساکنان افغانستان در نتیجه فقر ساختاری شکننده است و شرایط اقتصادی و اجتماعی پس از تسلط طالبان در سال 1400 این وضعیت را تشدید کرده است. براساس برخی از گزارش‌ها بیش از هفتاد درصد جمعیت این کشور در فقر زندگی می‌کنند (UNPD, 2024). افزون بر فقر، نابرابری در میان بخش‌های مختلف افغانستان برجسته است. از یک سو، شکاف عمیقی بین فقرا و ثروتمندان متشکل از اقلیت زمین‌داران بزرگ، مقامات، نظامیان و قاچاقچیان و اکثریت فقیر متشکل از کشاورزان خرده‌پا، کارگران روزمزد، دام داران و عشایر و طبقه حاشیه شهری وجود دارد. از سوی دیگر، بین مناطق شهری و روستایی و گروه‌های قومی و زبانی نیز نابرابری وجود دارد. طی دهه‌های گذشته فقر و نابرابری به دلایل جنگ، فساد، ساختارهای قومی-قبیله‌ای و تغییر حکومت‌ها به پدیده‌ای ساختاری، چندبعدی و عمیقا ریشه‌دار بدل شده است. این موارد، سبب فقر در میان بخش زیادی از جمعیت شده است. در مجموع، نابرابری، بیکاری، فقر و معیشت شکننده در نتیجه آنها، از عمده علل مهاجرت هستند. کاهش کمک‌های بین‌المللی در سال‌های اخیر نیز به تشدید فقر منجر شده است. در این رابطه E19[10] بیان داشته‌اند:

«براساس گزارش‌های سازمان‌های بین‌المللی حدود یک سوم افغانستان در فقر و گرسنگی شدید زندگی می‌کنن و میزان فقر عمومی بسیار بیشتر است، خوب اینکه تلاش می‌کنن از افغانستان خارج بشن، طبیعیه برای زنده ماندنه.»

همچنین یکی از عناصر مهم در جذب و ادامه اقامت مهاجران افغانستانی در ایران، وابستگی ساختاری بخش‌های از اقتصاد ایران به نیروی کار کم‌مهارت جایگزین و ارزان‌قیمت است. از سوی دیگر نگاه مثبت برخی از حکمرانان و کارفرمایان به استفاده از نیروی کار ارزان سبب تقویت جذب مهاجران در این بخش‌های اقتصادی شده است. لازم به گفتن است که عمده مهاجران افغانستانی بی‌سواد یا کم سواد و کم‌مهارت هستند. بدین ترتیب، تقاطع سه عامل کلیدی یعنی نیاز بخش‌هایی از اقتصاد ایران به نیروی کار ارزان، تمایل نداشتن نیروی کار داخلی به فعالیت در این بخش‌ها و وجود نیروی کار کم‌مهارت و ارزان در افغانستان، سبب مهاجرت افغانستانی‌ها به ایران و جذب آنها در این بخش‌های اقتصادی شده است. در این رابطه E33 بیان داشته‌اند:

«نیروهایی که از بیرون ایران می‌آیند، نیروهای ماهر نیستند مانند افغانستانی و بی‌سواد هستند، بنابراین ایران مزیتی شده برای مهاجرانی که ایران رو بیشتر برای کار یدی و بدنی انتخاب کردن.»

در نهایت، وجود نظام یارانه گسترده در کشور و به تبع آن پایین بودن قیمت انرژی، خدمات عمومی و کالاهای اساسی در مقایسه با کشورهای منطقه، به‌مثابه عامل جاذبه اقتصادی برای مهاجران افغانستانی عمل کرده است. این شکاف قیمتی بین ایران و کشورهای همسایه افغانستان، مهاجران را به‌رغم دریافت دستمزدهای پایین به سمت ایران سوق داده‌ است. این وضعیت هزینه‌های زندگی و حتی هزینه‌های ماندگاری را برای آنان به شکل قابل توجهی کاهش داده و امکان پس‌انداز و ارسال حواله را برای خانواده‌هایشان را در کشور مبداء فراهم کرده است. مهاجران افغانستانی از طریق صرافی‌ها، حواله‌های زیادی را به کشورشان و برای خانواده‌هایشان ارسال می‌کنند. همچنین زیست بسیاری از مهاجران مجرد در محل کار بدون هزینه اسکان یا اقامت چندین نفر از آنها در یک منزل ارزان قیمت هزینه‌های زندگی آنان را کاهش داده است. پس نظام یارانه‌ای کشور به صورت یک عامل پنهان و پیش‌بینی نشده جذابیت کشور را به‌عنوان مقصد مهاجرتی افزایش داده است. این عامل در کنار هزینه‌های پایین زندگی مهاجران ایران را به مقصدی مناسب برای آنان تبدیل کرده است. E4 در این زمینه بیان داشته‌اند:

«ما جامعه‌ای هستیم که بیشتر به یارانه متکی هستیم. خیلی از زمینه‌ها برای اینها کشش مهاجرتی ایجاد کرده. اینها اولین انتخابشون، مطلوب‌ترین انتخابشون ایران است.»

2. بُعد سیاسی ـ امنیتی

برخی از عوامل سیاسی-امنیتی در جامعه افغانستان و ایران نیز زمینه‌ساز مهاجرت به ایران بوده است. جدول 2 مضامین این حوزه را نشان می‌دهد.

افغانستان در دهه‌های اخیر، شاهد جنگ، درگیرهای طولانی مسلحانه و بی‌ثباتی سیاسی بوده است. این موارد سبب الگوی مهاجرت اجباری گسترده شده است. حمله نظامی اتحاد جماهیر شوروی (در سال 1358) و در ادامه مداخله نظامی به رهبری ایالات متحده (در سال1380) به همراه درگیری‌های داخلی بین گروه‌های مختلف، هر یک به نوبه خود سبب تشدید چرخه خشونت، ناامنی گسترده و تضعیف اقتصاد این کشور شده است. پس از خروج شوروی، رقابت میان گروه‌های مختلف از جمله طالبان برای به دست گرفتن قدرت به جنگ داخلی منجر شد. تسلط حکومت طالبان در طی سال‌های (80-1375) نمونه برجسته سرکوب سایر گروه‌های جامعه افغانستان بود. این توالی طولانی­مدت از جنگ و ناامنی، برخی از زیرساخت‌های حیاتی این کشور را نابود کرد و باعث شکل‌گیری حکومت ناتوان و شکننده شده است. در چنین شرایطی، امنیت وجودی شهروندان افغانستانی به طور مداوم در معرض تهدید قرار گرفته است. در نتیجه بسیاری از ساکنان این کشور برای حفظ جان خود و خانواده‌شان مجبور به مهاجرت از جمله به ایران شده‌اند. با اتمام جنگ و برقرار امنیت نسبی نیز بسیاری از پناهنده‌ها تمایلی برای بازگشت به افغانستان نداشته و در ایران ماندگار شده‌اند. بنابراین شاهد تثبیت حضور بخش زیادی از مهاجران در کشور می‌باشیم. E14 در این زمینه بیان کرده‌اند:

«وقتی کودتای کمونیست‌ها اتفاق افتاد بعد از یک سال شوروی به این کشور حمله کرد. حضور افغان‌ها در اینجا دیگه پدیده پناهندگی بود، یا زمانی که آمریکا حمله کرد بازهم دسته‌ای دیگر به ایران پناهنده شده و بخش زیادی از این‌ها دیگر به کشورشان بازنگشتن.»

تغییرات مداوم و اغلب همراه با خشونت در نظام‌های سیاسی حاکم بر افغانستان، علت ناامنی ساختاری و شکست فرایند ایجاد ملت واحد در این کشور بوده است. بخشی از این بی‌ثباتی سیاسی ریشه در بافت اجتماعی چند پاره این کشور دارد. جامعه افغانستان با ترکیبی از گروه‌های قومی و مذهبی متنوع (عمدتا پشتون، تاجیک، هزار و ازبک/ تسنن/تشیع) تعریف شده که هویت‌های قومی قبیله‌ای آنها بر هویت ملی تقدم دارد. از سوی دیگر در غیاب قرارداد اجتماعی فراگیر، مبتنی بر توزیع منصفانه منابع سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بین همه گروه‌ها، رقابت بر سر کنترل دولت مرکزی به میدانی برای تعارضات قومی بدل شده است. این وضعیت با نفوذ ایدئولوژی‌های تندروانه و تمامیت خواه در درون برخی از گروه‌ها تشدید شده که به جای تاکید بر دولت- ملتی واحد، بر انحصارطلبی قومی و حذف دیگری‌ها تاکید دارد. بنابراین، هر تغییر حکومت نه به‌مثابه گذاری مسالمت آمیز، بلکه به مثابه تغییر خشونت بار تجربه شده است که به جای حل منازعه دموکراتیک مسئله، به تداوم چرخه خشونت و ناامنی مستمر دامن زده است. E8 در این­باره گفته است:

«افغانی‌ها در مناطق مختلف به شدت در تعارض با هم هستند. هزاره و تاجیک با مناطق پشتو متفاوت هستند و هیچگاه اجازه نمی‌دهن رئیس جمهور از آن مناطق انتخاب شود. این تضادها در دهه‌های اخیر بارها فعال شده است و سبب خشونت شده است.»

جدول 2. عوامل سیاسی ـ امنیتی زمینه‌ساز مهاجرت اتباع افغانستانی به ایران

Table 2. Political-Security Factors Underlying the Migration of Afghan to Iran

از طرفی دیگر حکومت طالبان در دو دوره مختلف با ویژگی‌هایی همچون فراگیر نبودن، ضعف ساختاری، ناکارآمدی، مخالفت با توسعه، گرایش‌های سنتی، رویکرد سرکوب‌گرانه و سیاست‌های طردکننده، به تعمیق بحران‌های افغانستان از جمله فقر گسترده، ناامنی‌های و محدودیت‌های شدید بر آزادی‌های فردی و اجتماعی دامن زده است. این عوامل، مهاجرت اجباری را به‌ویژه در سال‌های اخیر را تشدید کرده است. بسیاری از مصاحبه‌شوندگان بر این ویژگی‌های حکومت طالبان اشاره داشته‌اند:

«در چند سال اخیر جامعه افغانستان دولت مرکزی‌اش از هم پاشیده و دولت جدیدی آمده که همه مرزهای اخلاقی رو واقعاً درنوردیده است و خیلی توجهی به حقوق دیگران ندارد به لحاظ ایدئولوژیکی هم ذهنیت‌های تاریخی غلط دارد.» (E26)

در ایران نیز نظام حکمرانی با تأکید بر حکمرانی مهاجرت نشان می‌دهد که برخی ویژگی‌های این نظام، به تشدید مهاجرت اتباع افغانستانی به داخل کشور دامن زده است. در این زمینه، سه مضمون کلیدی قابل شناسایی است: نخست، مدیریت ضعیف کلان کشور در دهه‌های اخیر. باید گفت دولت‌ها نتوانسته‌اند در حوزه‌های مختلف، مدیریت مؤثری اعمال کنند. این ضعف مدیریتی سبب بروز مشکلات ساختاری متعددی در سطوح گوناگون شده است. دوم، حکمرانی ناکارآمد مهاجرت در سطح ملی. این مقوله، خود به نوعی زیرمجموعه‌ای از مدیریت ضعیف کلان کشور محسوب می‌شود. باید گفت با وجود پنج دهه سابقه مهاجرت اتباع افغانستان و سایر کشورها، کشور فاقد سیاست جامع مهاجرتی و نیز نهادهای یکپارچه و کارآمد برای مدیریت این پدیده است. همانگونه که جدول 2 نشان می‌دهد، مهمترین مصادیق این ناکارآمدی عبارتند از: عدم شناخت صحیح نظام حکمرانی از پدیده مهاجرت و مهاجران، تدارک اقدامات کم اثر برای کنترل مرزها، سیاست‌گذاری نامناسب برای مدیریت مهاجرت، فراهم‌کردن زمینه‌های مهاجرت غیرقانونی با اتخاذ رویه‌های ناکارآمد برای مهاجرت قانونی و فساد در میان برخی از متولیان امر. ترکیب این عوامل به تشدید روند مهاجرت شهروندان افغانستانی به ایران انجامیده است. E17 در زمینه سیاست‌گذاری مهاجرت بیان کرده است:

«ما حضور مهاجرین رو یک پدیده موقت دیدیم و به همین دلیل هیچ قانون یا سیاست پایداری تنظیم نکردیم برای این موضوع، مقطعی نگاه می‌کنیم یک سیاستی می‌گذاریم یک رئیس جمهوری میگه جذب یکی میگه دفع طرد، هیچ سیاست منسجم و مشخصی وجود ندارد.»

همچنین یکی دیگر از عوامل موثر در نگرش و سیاست‌گذاری نسبت به مهاجران افغانستانی در کشور، طرز تلقی یا ایدئولوژی رسمی برآمده از انقلاب اسلامی است که بر همبستگی میان مسلمانان و وظیفه دینی حمایت از مستضعفان تاکید دارد. این ایدئولوژی، که ریشه در گفتمان امت واحده اسلامی دارد، مرزهای ملی را امری قراردادی و ثانویه می‌داند و اولویت را به پیوندهای دینی می‌دهد. بر این مبنا، حمایت از پناهندگان و مهاجران افغانستانی، نه به مثابه سیاستی بشر دوستانه بلکه در چارچوب تکالیف دینی و مسئولیت اخلاقی در برابر «برادران و خواهران مسلمان» که در رنج مضاعف ناشی از جنگ و آوارگی یا وضعیت وخیم اقتصادی هستند، توجیه شده است. این رویکرد زمینه مشروعیت داخلی برای پذیرش مهاجران را فراهم آورده است. البته در طی سال‌های بعد از انقلاب لزوما همیشه این نگاه و رویکرد حاکم نبوده است و در برخی از موارد، تقاطع و گاه تنش بین انگیزه‌های ایدئولوژیک با ملاحظات امنیتی، اقتصادی و اجتماعی، همواره سیاست‌های عملی ایران را نسبت به مهاجران تحت تأثیر قرار داده و پویایی پیچیده‌ای به آن بخشیده است. نمونه بارز آن اخراج میلیونی مهاجران غیرقانونی در بعد از جنگ دوازده روزه بود. در این در حالی است که چند سال قبل به هنگام سرکارآمدن دولت طالبان و رویدادهای ناگوار بعد از آن سیاست درهای باز بر روی مهاجرین گشوده شده بود. E9 در این زمینه گفته‌اند:

«اولین کاری که اتفاق افتاد، جمله امام خمینی بود که اسلام مرز ندارد و اصطلاح بعد از این صحبت سیاست‌های ایران برای مهاجران افغانستان سیاست ایران سیاست درهای باز بوده. البته در طی دهه‌های بعد این سیاست همیشه رویه معمول نبوده است و در برخی از مواقع مباحث امنیتی، اقتصادی و اجتماعی بر اون سایه افکنده.»

3. بُعد اجتماعی ـ فرهنگی

عوامل اجتماعی-فرهنگی که بسیاری از آنها ریشه تاریخی دارند نیز ورود مهاجران به کشور را تسهیل کرده است. در ادامه به بررسی عوامل این حوزه پرداخته شده است.

ایران با افغانستان هم به لحاظ ویژگی‌های ملّی و هم به لحاظ ویژگی‌های دینی و مذهبی اشتراکات تمدنی و فرهنگی دارد. زبان، نمادها، پیوندها، تاریخ و دین از عمده ویژگی‌های تمدنی مشترک بین دو کشور است. این موارد احساسات مشترک از جمله احساس تعلق به وجود می‌آورند. این تا حدی است که بخش‌های از مردمان دو کشور هم را هموطن می‌دانند و همنوایی و تعلق مشترک زیادی به یک دیگر دارند. براساس همین ویژگی‌ها، در مواقع بحران‌ها و مشکلات اقتصادی نظیر جنگ و ناامنی یا بیکاری و فقر بسیاری از مهاجران  افغانستانی ایران را برای کار یا زندگی انتخاب می‌کنند. همچنین این ویژگی‌ها سبب می‌شود که آنان بهتر با جامعه ایران انطباق و با مردم در بخش‌های مختلف ارتباط برقرار کنند. مصاحبه شونده‌گان در ارتباط با ویژگی‌های تمدنی مشترک و اثر آن بر مهاجرت بیان کرده‌اند:

«در بسیاری از موارد گزینه‌ای به جز ایران جلوی راه آنها باز نبود و ایران نیز بخاطر آن پیوندهای تاریخ، عاطفی، فرهنگی، تمدنی و ... برای آنها مقصد مطلوبی بوده. »E22

«اینا خودشون رو خیلی با ایران یکی می‌دونن خیلی‌هاشون بحث مذهب بحث زبان بحث فرهنگ یکسری از آدمها رو شما باهشون صحبت کنی میگه زبان فارسی برای من مهمه، راحت‌تر میتونن با مردم ایران ارتباط بگیرن.»E26

جدول 3. مضامین پیشران‌های اجتماعی ـ فرهنگی مهاجرت اتباع افغانستانی به ایران

Table 3. Themes of Socio-Cultural Drivers of Afghan Migration to Iran

این احساس تعلق مشترک که ناشی از ویژگی‌های تمدنی مشترک است بین برخی شهروندان ایرانی با مهاجرین افغانستانی نیز وجود دارد. بسیاری از مردم ایران در مواقعی که مردم افغانستان با مصائب جمعی مواجه شدند، به اشکال مختلف حامی و یاریگر آنها بوده‌اند. چهره‌های مشهور از جمله هنرمندان، بازیگران، اندیشمندان، چهره‌های ملی و ... نیز با استفاده از رسانه‌ها و تحریک احساسات و عواطف جمعی این احساس تعلق مشترک را بیشتر تقویت کرده‌اند. در حال حاضر نیز برخی از شهروندان در قالب سازمان‌های مردم نهاد و یا به شیوه‌های دیگر از مهاجرین افغانستانی در زمینه‌های مختلف نظیر معیشت، بهداشت، آموزش، کار، حقوق مهاجران و غیره حمایت می‌کنند. این حمایت حتی در سطح مقامات سیاسی نیز تجلی داشته است. فرمان مقام معظم رهبری مبنی بر تحصیل کودکان مهاجر افغانستانی در ایران نمونه بارز آن است. E11 در زمینه احساس تعلق مشترک مردم ایران با مردم افغانستان و حمایت از مهاجران گفته است:

«به دلیل پیوندهای تاریخی که بین دو کشور بوده برخی از مردم از حضور افغانستانی‌ها حمایت می‌کنند، نگاه منفی ندارند، اونا رو به‌عنوان هم وطن خودشون می‌دونن یا حداقل نگاه انسانی به موضوع دارند.»

شتاب رشد جمعیت افغانستان در طی سال‌های اخیر یکی دیگر از عوامل مهاجرت بوده است. در یک نگاه کلی جمعیت افغانستان در طی چند دهه گذشته به سرعت و به طور پیوسته رشد کرده است و این کشور یکی از بالاترین نرخ‌های رشد جمعیت را دارد. برای نمونه جمعیت افغانستان با میانگین رشد 3 درصد از 31 میلیون نفر در طی سال 1395 به حدود 42 میلیون نفر در سال 1403 رسیده است^[11]. عمده چالش‌های ناشی از رشد جمعیت در این کشور عبارت‌اند از فشار بر منابع محدود و بیکاری و مسائل بعدی ناشی از آن از جمله فقر و ناامنی غذایی و در مراحل بعد مهاجرت. E28 در این زمینه گفته است:

«در سال‌های اخیر جمعیت کشور افغانستان افزایش زیادی کرده است، چون نرخ باروری تو این کشور زیاده، مثل ایران نیست، اونجا طرف میرسه به سن سی سالگی شش تا بچه داره. خیلی هاشون کار و باری هم ندارن بعد یه مدت از همون بچگی مهاجرت می‌کنن.»

شبکه‌های اجتماعی که بین مهاجران در داخل ایران و شهروندان در جامعه افغانستان شکل گرفته است به عنوان سرمایه اجتماعی یکی از دیگر از عوامل تسیهل­کننده مهاجرت است. این شبکه‎ها اطلاعات و حمایت‎ها را برای کسانی که قصد مهاجرت دارند فراهم می‌آورد. برای مثال مهاجرین فعلی اطلاعات را در زمینه‌های نظیر کار، میزان دستمزد، اسکان و ... به کسانی که قصد مهاجرت دارند انتقال می‌دهند. همچنین زمانی که مهاجرین تازه وارد به ایران می‌رسند در زمینه‌های مختلف از جمله پیدا کردن محل سکونت و چگونگی پیش­برد امور زندگی در جامعه ایران به آنان کمک می‌کنند. این موارد علاوه بر آنکه مخاطرات مهاجرت را کاهش می‌دهند بلکه سبب می‌شوند که مهاجرین تازه وارد بهتر به اهدافشان در زمینه پیدا کردن کار دست پیدا کنند و بهتر بتوانند با جامعه ایران انطباق پیدا کنند. در این باره E14 بیان داشته‌اند:

«بنابر تقاضای شبکه غیررسمی مسیرش رو پیدا می‌کند، از آشنایان خودشان که برای همدیگر کار پیدا می‌کنند که خیلی هم اون خوب کار می‌کند، شبکه غیررسمی که این‌ها همدیگر رو پیدا می‌کنند، که بیشتر هم بن مایه‌اش یه بن‌مایه خویشاوندی یا محلی است.»

شبکه‌های قاچاق انسان نیز به عنوان عامل تسهیلگر در مهاجرت افغانستانی‌ها به شیوه غیر قانونی به ایران و در برخی از موارد به اروپا عمل می‌کند. این شبکه‌ها بیشتر در شهرستان‌های مرزی کشور هم مرز با افغانستان مستقر هستند و از ضعف نظارت مرزی و شرایط آسیب‌پذیر مهاجران برای کسب سود بهره می‌بردند. فعالیت این شبکه‌ها به دو صورت انجام می‌شود. نخست، انتقال مهاجران به شهرهای مختلف کشور از جمله تهران و دوم، ترانزیت به مقصد کشورهای دیگر. در این فرایند آنان مهاجران را به سمت مرزهای شمال غرب به ویژه مرز با ترکیه و با هدف عبور غیرقانونی و ادامه مسیر به سمت اتحادیه اروپا تراتزیت می‌کنند. این شبکه‌ها لزوما هزینه‌ها و خطرات مهاجرت غیرقانونی را برای مهاجران کاهش نمی‌دهند، بلکه صرفا امکان فنی عبور را اغلب در ازای مبالغ قابل توجه و تحت شرایط خطرناک فراهم می‌سازد و تدوام چرخه مهاجرت غیرقانونی را به شیوه‌ای غیرمستقیم میسر می‌سازد.

در نهایت می‌توان گفت که موقعیت ژئوپلیتیک ایران نسبت به افغانستان، از عوامل کلیدی تمایل به مهاجرت به ایران یا توقف و رسوب بخشی از مهاجران افغانستانی در مسیر مهاجرت به اروپا در این کشور محسوب می‌شود. نخست آنکه ایران دارای مرز مشترک زمینی با افغانستان است و این همجواری به‌طور تاریخی موجب شده تا در دوران‌های بحرانی نظیر جنگ و ناامنی یا تغییر حکومت، جمعیت قابل‌توجهی از آوارگان و مهاجران، ایران را به عنوان مقصد نهایی برای اقامت و امرار معاش برگزینند. موضوع دوم، نقش ایران به عنوان کشوری عبوری در مسیر مهاجرت به اروپاست. این نقش به دو سازوکار متمایز، منجر به افزایش حجم مهاجران حاضر در خاک ایران شده است: الف) توقف موقت با هدف گذر، گروهی از مهاجران، ابتدا به طور موقت در ایران ساکن شده و با اشتغال و پس‌انداز، سرمایه و شرایط لازم برای ادامه مسیر به سمت اروپا را فراهم می‌کنند و ب) توقف اجباری، گروه دیگری که قصد عبور سریع از ایران را دارند، به دلیل تشدید سیاست‌های کنترل مرزی در کشورهای مقصد (مانند ترکیه و اعضای اتحادیه اروپا) با موانع عبور مواجه شده و به‌ناچار برای دورهای نامعلوم در ایران متوقف می‌شوند. این توقف اجباری که در ادبیات مهاجرت از آن به عنوان «پنچری در مسیر مهاجرت»^[12] یا توقف اجباری یاد می‌شود، به باقی ماندن غیردلخواه آنان در ایران منجر گشته است. E11 در این باره گفته است:

«یک موج دیگری رو داریم می‌آیند ولی نگاه‌شون به ایران به عنوان یک گذرگاه است که از ایران گذر کنند بروند به سمت غرب طبیعتا به دلیل محدودیت‌هایی که در ترکیه وجود دارد بخشیش در داخل ایران رسوب می‌کند.»

بنابراین یافته‌ها نشان داد، ترکیبی از پیشران‌های اقتصادی، امنیتی ـ سیاسی و فرهنگی ـ اجتماعی در زمینه تبیین مهاجرت اتباع افغانستانی به ایران نقش دارد. بر این اساس، می‌توان شبکه مضامین ترکیب پیشران‌های مهاجرت اتباع افغانستانی به ایران را به صورت زیر ترسیم کرد:

شکل 1. شبکه مضامین مهاجرت اتباع افغانستانی به ایران