نوع مقاله : پژوهشی
عنوان مقاله English
نویسندگان English
Given the declining fertility rate and its long-term consequences in Iran, this study examines the issue of childbearing within the context of political uncertainty and ineffective public policymaking. The research adopted a qualitative approach and employed grounded theory methodology, following Strauss and Corbin's systematic, along with theoretical sampling. Thirty semi-structured in-depth interviews were conducted with one member of voluntarily childless couples (with at least three years of marriage duration) and one member of one-child couples (with one child over five years of age) who had intentionally chosen to remain childless or have only one child. Data analysis was performed at three levels, open, axial, and selective coding, resulting in the core category, "Avoidance of Childbearing in the Context of Political Uncertainty." The findings indicate that the declining fertility rate has become a social issue shaped by political governance. The results further demonstrate that even the most private biological behaviors of individuals, such as childbearing decisions, are significantly influenced by macro-social and political factors. In other words, the participants of the study perceived childbearing as a risky undertaking under conditions of political uncertainty and low public policy effectiveness, and interpreted their decision to reduce or avoid childbearing as a rational response to their structural conditions surrounding them.
کلیدواژهها English
Introduction
In the second half of the twentieth century, the world witnessed substantial demographic changes, with global fertility declining from five children per woman to 2.7 children. Today, nearly half of the world’s population lives in countries with below-replacement fertility levels. In Iran, childbearing has also experienced fluctuations in recent years, and despite a shift in governmental policy toward pronatalist and incentive-based approaches, no substantial improvement in fertility rates has been observed. Isfahan province, with a total fertility rate ranging from 1.3 to 1.5 children per woman and a mean maternal age at first birth of 29.1 years, following Tehran and Alborz provinces (with corresponding figures of 30.4 and 29.3 years, respectively), ranks third in the country in terms of delayed childbearing. The present study, seeking to identify the contexts of political dissatisfaction that steer couples’ reproductive choices toward childlessness and one-child families, addresses the following question: How do contexts of political dissatisfaction shape couples’ motivations and childbearing behaviors?
Methodology and Data
The present study was designed within an interpretive paradigm, employing a qualitative approach and grounded theory methodology based on the systematic approach developed by Strauss and Corbin. Sampling initially began purposively and was subsequently continued using snowball sampling and theoretical sampling techniques. The study sample comprised 15 voluntarily childless couples who had been married for at least three years and 15 voluntarily one-child couples who had one child over the age of five. Interviews were primarily conducted with one spouse, most often the women. The inclusion criteria were at least three years of marital life, residence in Isfahan city, and a conscious decision to remain childless or have only one child (i.e., absence of medical infertility). Data were collected through semi-structured interviews conducted from March to August 2024 (Each interview lasted between 40 and 90 minutes. Theoretical saturation was achieved after 30 interviews. Lincoln and Guba (1985) criteria were utilized to assess the credibility of the study. Data analysis was conducted in three stages: open, axial, and selective codings.
Findings
The findings indicate that the decision to “avoid childbearing” among childless and one-child couples in Isfahan city is situated within a context of “political uncertainty.” Data analysis resulted in 92 concepts, 16 subcategories, seven main categories, and ultimately one core category. The main categories are as follows:
1. An atmosphere of psychological and social uncertainty (causal conditions): comprising three subcategories, pervasive insecurity in society, psychological insecurity, and perceived socioeconomic and livelihood disorder;
2. Ineffective policymaking (intervening conditions): comprising two subcategories, the functional weaknesses of policymaking institutions and the influence of political discourse on the lifeworld of social actors;
3. The complexity of Iranian culture (intervening conditions): comprising two subcategories, the complexity of Iranian culture and actors’ rationalizations for avoiding childbearing;
4. Media-driven insecurity (contextual conditions): comprising the subcategory of media warfare and media-induced perceptions of insecurity;
5. The interconnectedness of social problems (strategies): comprising three subcategories, the interrelationship between the economy and politics, perceptions of structural political and social pressures, and livelihood and economic difficulties;
6. The absence of a future outlook (central phenomenon): comprising two subcategories, the lack of a clear vision for the future and feelings of hopelessness and accumulated concerns.
7. The deterrent effects of the policymaking system on childbearing (consequences): comprising three subcategories, the accumulation of negative perceptions of the political system’s functioning, the incompatibility of population policies with social contexts, and the structural and contextual barriers to childbearing in Iran.
The core category of the study was formulated as “Avoiding Childbearing in the Context of Political Uncertainty.” According to the grounded theory, the process of avoiding childbearing is the product of a dialectical interaction between “political uncertainty” as a structural condition and “livelihood-oriented rationality” as an agentic strategy. Political governance, through the implementation of ineffective policymaking, the creation of a pervasive atmosphere of insecurity, and the erosion of future prospects, generates a “motivational system” that contributes to the reproduction of uncertainty. In response, couples employ “livelihood-oriented rationality,” based on cost–benefit assessments and risk avoidance, and consequently decide to avoid childbearing. This avoidance constitutes an indirect form of political action in response to an undesirable political system.
Discussion and Conclusion
The findings of this study are consistent with the Theory of Planned Behavior and Risk Avoidance Theory. A negative orientation toward the future) arising from political uncertainty (along with emerging new subjective norms that regard low fertility as a rational behavior, exerted a substantial influence on couples’ intentions to avoid childbearing. What distinguishes the present study from previous research is its emphasis on the role of "governance" and "politics" as a causal system. While many previous studies have focused on economic, cultural, and social factors, the present study demonstrates that these factors are themselves shaped by a broader system, namely the “deterrent effects of the policymaking system on childbearing.” Based on the findings, a new conceptual model, termed the “Political–Livelihood Uncertainty Paradigm,” can be proposed in which: (1) "governance quality" and "perceived political security" are regarded as key independent variables; (2) in addition to economic rationality, couples also adopt a form of “security rationality” through which they assess the psychological and social costs associated with political uncertainty; and (3) pronatalist incentive policies implemented in a context of distrust are not only ineffective but may also function as a new deterrent factor, a phenomenon that may be termed the “deterrent effect of pronatalist incentive policies.” Ultimately, increasing the fertility rate is significantly intertwined with the “renewal of hope and trust” in society. Population policymaking in Iran is therefore likely to face serious challenges unless accompanied by efforts to rebuild political trust and provide a clear and credible vision of stability and well-being.
Acknowledgments
The present article is derived from the first author’s doctoral dissertation in the field of Sociology of Social Problems in Iran, completed at the University of Yazd. The authors would like to express their sincere gratitude for the valuable comments and constructive suggestions provided by the dissertation reviewers at various stages of the research process, as well as for the insightful and constructive comments of the anonymous reviewers of the present article. The authors also gratefully acknowledge the sincere cooperation and valuable contributions of the interviewees who participated in this research.
مقدمه
در نیمۀ دوم قرن بیستم، جهان شاهد تغییرات جمعیتی در مقیاس چشمگیری بود. باروری از میزان پنج فرزند برای هر زن درسطح جهان به 7/2 فرزند رسید (Wilson, 2001). بخشی از این تغییرات گسترده و چشمگیر، تحتتأثیر جهانیشدن نگرشها و رفتارهای باروری رقم خورد (Caldwell, 2006). برپایۀ آخرین برآوردهای جمعیتی، در سال 2019 تقریباً نیمی از جمعیت جهان در کشورهایی با باروری زیرسطح جانشینی زندگی میکردند (UN-DESA, 2019). در واقع، در بسیاری از کشورهای جهان باروری زیر سطح جانشینی، امروزه به موضوع مهمی در حوزه عمومی و تغییر سیاستهای جمعیتی کشورها تبدیل شده است (عسکریندوشن و رازقینصرآباد، 1402).
فرزندآوری در سالهای اخیر در جامعۀ ایران با فراز و فرودهایی بهعنوان یکی از موضوعات مهم بوده و در مواقعی تشویق شده و در مواقعی ممانعت شده است. این موضوع همچنان یکی از مباحث مورد بحث و پژوهش در سیستمهای آکادمیک و اجرایی است. اما در سالهای اخیر با توجه به کاهش شدیدی که در نرخ باروری کل داشتیم این موضوع اهمیت بیشتری پیدا کرده و در دستور کار حوزههای مختلف قرار گرفته است. سیاستهای تشویقی که در چند سال اخیر در پیش گرفته شده نیز در همین راستا است (بگی و سلیمی، 1404).
در ایران با شروع سالهای جنگ، افزایش زیادی در نرخ باروری کشور رخ داد؛ اما پس از آن، در مسیر کاهش سریع قرار گرفت و در دورۀ زمانی نسبتاً کوتاهی، به میزان قابلتوجهی کاهش یافت (عباسیشوازی و خواجهصالحی، 1392؛ طالبی و عطاءاللهی، 1403).
بررسی مطالعات تجربی در داخل کشور نشان میدهد که با وجود تغییر رویکرد حاکمیتی و چرخش بهسوی سیاستهای تشویقی فرزندآوری، ارتقاء محسوسی در سطح و میزانهای باروری کشور قابل مشاهده نیست. تحقیقات متعددی نشان میدهند که در شرایط کنونی جامعۀ ایران تعداد و کمیت فرزندان زوجین کاهش یافته و ارزشها و باورهای ایرانیان در زمینۀ فرزندآوری، به سمت کمفرزندی سوق یافته و معنا و کارکرد فرزند نزد آنان تغییر یافته است (شمسقهفرخی و همکاران 1401 و 1402؛ عسکریندوشن و رازقی نصرآباد، 1402).
بر اساس آمارهای موجود استان اصفهان جزء استانهایی با باروری پایین (با باروری کل بین 3/1 تا 5/1 فرزند) در ایران است (مرکز آمار ایران، 1400؛ شمسقهفرخی و همکاران، 1401: 8). مرور آمارهای ولادت ثبت احوال استان اصفهان در بازۀ زمانی 1390-1402 نشان میدهد که تعداد سالانۀ ولادتهای ثبت شده از تقریباً 75 هزار ولادت در ابتدای دورۀ مذکور بهحدود 85 هزار تولد در سال 1394 افزایش و سپس در سراشیبی کاهش قرار میگیرد و تا پایان دوره به نزدیک 5/52 هزار ولادت کاهش مییاید. بهترتیب برای هر یک از سالهای ذکر شده در فوق، شاخص میزان خام ولادت (CBR) نیز از 16 در هزار به 4/17 در هزار افزایش و سپس به 10 در هزار تنزل مییابد. دیگر آمارهای ثبت احوال کشور نشان میدهد که برای سال 1402، میانگین سنی مادران در زمان تولد اولین فرزند در کل کشور برابر با 3/27 و در استان اصفهان برابر با 1/29 بوده است که حکایت از تأخیر بیشتر فرزندآوری در استان اصفهان به سنین بالاتر دارد. در واقع، استان اصفهان، پس از استانهای تهران و البرز (با ارقام 4/30 و 3/29)، سومین استانی است که در سطح کشور، بیشترین تأخیر سنی را در فرزندآوری مادران، (بر اساس شاخص میانگین سن مادران در زمان تولد اولین فرزند) تجربه میکند (سازمان ثبت احوال کشور، 1403). از سوی دیگر، در یک دهۀ گذشته جریان بسیار مشخصی از تغییرات فرهنگی رخ داده است که به صورت بسیار آگاهانه دنبال بیفرزندی هستند و مشخصاً در جامعه درحالرشد هستند. در واقع هرچند در مقابل گروه عظیمی از شهروندان که بهدنبال فرزندآوری هستند، گروههای کوچکی نیز هستند که تمایل به فرزندآوری ندارند و این تغییر تمایل به فرزندآوری در شهر اصفهان نیز که بهعنوان شهری مذهبی و سنتی شناخته میشود، بهوضوح دیده میشود و این گروه، الگوی درحالظهور مشخصی هستند. لذا باتوجهبه اینکه این پژوهش، یک پژوهش کیفی است، بر اساس نمونهگیری نظری سراغ کسانی رفته است که آگاهانه بیفرزندی و تکفرزندی را انتخاب کردهاند.
ازاینرو این مطالعه به دنبال شناسایی زمینههای نارضایتی سیاسی است که انتخابهای زوجین را بهسوی بیفرزندی و تکفرزندی جهت میدهد و به دنبال پاسخ به این سؤال است که بسترهای نارضایتی سیاسی چگونه انگیزهها و رفتارهای فرزندآوری زوجین را بر ساخت میکند؟ این پرسش در چارچوب یک مطالعۀ کیفی با رویکرد نظریۀ زمینهای و با تمرکز بر زوجین ساکن شهر اصفهان که آگاهانه بیفرزندی یا تکفرزندی را انتخاب کردهاند، بررسی میشود.
چارچوب مفهومی
پژوهش حاضر از رویکرد پارادایمی تفسیری و روش کیفی، بهره میبرد. بنابراین بررسی نظریههای مرتبط با موضوع نه با هدف نظریه آزمایی بلکه با هدف ارتقاء حساسیت نظری تحقیق انجام شده است. همچنین برخی از مؤلفهها و نظریهها و دستاوردهای مطالعات پیشین راهنمای اصلی برای هدایت پژوهش حاضر در میدان تحقیق بوده است. در این بخش از مقاله، بهطور خلاصه، به دیدگاههای نظری مرتبط با موضوع پرداخته میشود.
نظریۀ رفتار برنامهریزی شده
نسخۀ جدیدتر و اصلاحی نظریۀ رفتار برنامهریزی شده، عمل بخردانه است که هر دو در کارهای فیشباین و آیزن توسعه و تکوین یافته است (Ajzen‚ 1991; Ajzen‚ 2005; Fishbein & Ajzen‚ 1975). این الگوهای نظری بر تحلیل ارتباط میان نگرشها و رفتارها متمرکز شده است. بر اساس نظریۀ عمل بخردانه افراد بیشتر در تصمیم به انجام دادن یک رفتار معین، منطقی عمل میکنند. هر چند ترجیحهای خود را در نظر میگیرند؛ بنابراین مهمترین تعیینکنندۀ رفتار، قصد و نیتهای رفتاری افراد است و تعیینکنندۀ اصلی نیتهای رفتاری نیز نگرش افراد دربارۀ نتیجۀ (مثبت یا منفی) انجام دادن رفتار و هنجارهای ذهنی وابسته به رفتار است که بر اساس رد و تأیید انجام دادن رفتار از سوی دیگران مهم و یا میزان همنوایی با گروه مرجع شکل میگیرد (Fishbein & Ajzen, 1975). نظریۀ رفتار برنامهریزی شده نیز نزدیکترین عامل تعیینکنندۀ رفتار را قصد فردی برای انجام دادن یک رفتار معین میداند که تحتتأثیر نگرشها شکل میگیرد. اصل اساسی در تئوری رفتار برنامهریزی شده این است که انتظارهای فعلی بهترین پیشبینی کنندۀ کنشها و رفتارهای آینده است (Ajzen, 1991).
نظریۀ اجتناب از خطر
نظریۀ اجتناب از خطر[1] از نظریۀ انتخاب عقلانی و اقتصاد جدید خانوار ریشه میگیــرد (Fiori et al., 2013). بهزعم بکــر[2] (1960) افراد در تصمیمگیری برای اینکه بچه داشــته باشــند یا نه، مزایا و هزینههای داشــتن فرزند اضافی را سبکسنگین میکنند. برایناســاس، افراد دانش یا درک مناســبی از هزینهها و منافع داشــتن فرزند اضافی دارند. نظریه اجتناب از خطر بُعد بیاطمینانی اقتصادی را به فرایند تصمیمگیری اضافه میکند. مطابق بــا این نظریه، تعهدات بلند مدتی چون ازدواج و والدین شدن، مستلزم حدی از ثبات شغلی یا دورنمای واقعبینانه شغلی و امنیت اقتصادی است. لــذا، ناامنیهــای اقتصــادی و درآمدی حاصل از بیثباتی مشــاغل بر نیات و رفتار باروری اثــر منفی و اجتنابناپذیری دارند. بهعبارتدیگر، به خاطر بیاطمینانی زندگینامهای که این مســائل با خود به همراه میآورند، باعث تأخیر یا حتی چشمپوشــی از باروری میشوند و افراد در شرایط ناامن اقتصادی سرمایهگذاری بر روی اموری چون تحصیلات، دستیابی به بازار کار، ساعتهای طولانی کار و پسانداز که موجد امنیت اقتصادی هستند را در فکر میپرورانند (عباسیشوازی و خانی، 1393؛ عباسیشوازی و همکاران 1399). مکدونالد[3] (1996، 2002، 2006) یکی از محققانی است که بهبسط این نظریه پرداخته اســت. به اعتقــاد او، جهانی شــدن و افزایــش ســریع ســطح تحصیــلات، توقعــات اقتصادی خانوادهها، بهویژه جوانان را بالا برده است. بهطور همزمان، رقابتیشدن بازار کار منجر به تغییرات گســتردهای در درآمدها و ثبات شغلی آنان شده است. تجربه بالای بیکاری افراد با پساندازهای پایین و فقدان موقعیت در بازار کار رقابتی و افزایش احساس ناامنی همراه اســت. قرار گرفتن در این شــرایط بهشدت احساس ریســک را بالا برده و در این وضعیت، افراد مسیرهایی (مانند تحصیلات و تجربه بازار کار) را دنبال میکنند که با ریسک کمتری همــراه بوده و مســیر مناســبی بــرای اجتناب از خطر به شــمار مــیرود. بنابرایــن، درحالیکه تشــکیل خانواده و فرزندآوری هدف عمدهای برای اکثر مردم اســت، در سرمایهداری جدید مبتنــی بر فرصتها و ریســکهای موجود، تاحدی تمایل بــه آن کاهش مییابد درنتیجه، باروری واقعی، پایینتر از ترجیحات و امیال فرزندآوری قرار میگیرد.
یکی دیگر از صاحبنظران اقتصادی که به تحلیل رفتارهای فرزندآوری توجه نشان داده است، ایسترلین[4] (1976) است. ایسترلین معتقد است که فاصله بین انتظارات و واقعیات اقتصادی یا شکاف بین آمال و منابع[5] موجود برای برآوردن این آرزوها میتواند رفتارهای اقتصادی و از جمله رفتارهای فرزندآوری افراد را بهطور معنیداری تحت تأثیر قرار دهد (Freedman, 1976). بهگونهای که زوجین دارای درآمدهای ناکافی برای برآوردن سلایق (کالاهای مصرفی) خود، میتوانند از طریق محدود کردن بُعد خانواده، منابع موجودشان را امتداد دهند. ایدۀ اساسی در نظریه ایسترلین آن است که اگر مردان جوان نانآوران بالقوه خانوار، امکان بهدست آوردن پول کافی برای استقرار زندگی ایدهآل و واقعی خود یا همسران آینده را آسان ببینند، پس ازدواج کرده و به فرزندآوری تشویق خواهند شد. از طرف دیگر، اگر بهدست آوردن پول کافی برای پشتیبانی از سبک مطلوب و مدنظر زندگی سخت باشد، فشار اقتصادی موجود منجر به تعویق ازدواج خواهد شد و برای آنهایی که هماکنون ازدواجکرده هستند، منجر به استفاده از وسایل پیشگیری برای اجتناب از فرزندآوری و شاید تحریک زنان برای ورود به بازار کار خواهد شد (عباسیشوازی و خانی، 1393).
در مجموع میتوان گفت ترکیبی از نظریههای رفتار برنامهریزی شده، اجتناب از خطر و تغییر انتظارات اقتصادی افراد (نظریه فاصله بین منابع و انتظارات اقتصادی)، بتوانند تبیین مناسبی برای کنش زوجین در انتخاب کمفرزنــدآوری ارائه دهند.
پیشینه پژوهش
مطالعات کمی و کیفی مختلفی در زمینه کمفرزندی و عوامل مؤثر بر کاهش تمایل به فرزندآوری انجام شده است. از جمله مطالعات کمی در این زمینه: مطالعه علیمرادیان و همکاران (1401) با عنوان «تأخیر در تولد فرزند دوم: تحلیل دوره ماندگاری در وضعیت تکفرزندی در خرمآباد» میباشد. یافتههای پژوهش نشان میدهد که زنان با تحصیلات دانشگاهی، دارای نگرش جنسیتی مدرن، همچنین زنان دارای شبکه اجتماعی محدود و احساس ناامنی اقتصادی-اجتماعی بالا، دیرتر از سایر زنان به فرزند دوم میرسند. بنابراین احتمال بقای تکفرزندی بالاتری دارند.
فروتن و بیژنی (1400) مطالعهای کمی باعنوان «بیفرزندی در ایران؛ یافتهها و راهکارها» با روش پیمایشی انجام دادهاند. نتایج این تحقیق نشان داد که الگوی بیفرزندی در جامعه ما چندان برجسته نیست و در سطح «افراد و خانوادهها» نهتنها تمایل و ترجیحی به آن وجود ندارد، بلکه حتی نسبت متأهلینی که درحالحاضر بدون فرزند هستند نیز اندک است. درعینحال، یافتههای این تحقیق نشان دهندۀ دغدغهها و چالشهایی همچون بالا بودن آستانه سنی بیفرزندی است که میتواند در آینده سبب افزایش احتمال ناباروری ناشی از بالابودن سن و نهایتاً روند فزاینده بیفرزندی گردد.
در پژوهش عباسیشوازی و همکاران (1399) باعنوان «امنیت اقتصادی ـ اجتماعی و قصد باروری در شهر تهران» بیشتر به موضوع ناامنیهای اقتصادی پرداختهاند که در آن به افزایش فردگرایی، رشد عقلانی، توجه به کیفیت بهجای کمیت، افزایش تحصیلات بهویژه تحصیلات زنان و اشتغال آنها بر بیتمایلی به فرزندآوری اشاره شده است.
مطالعۀ طاووسی و همکاران (1396) باعنوان «تمایل به فرزندآوری و عوامل مرتبط با آن در ایران»، که یک مطالعه ملی بود و به صورت مقطعی در شهرها و روستاهای کشور انجام شد. در مجموع تعداد 20935 نفر زنان متأهل در سنین باروری 15-49 و مردان متأهل با همسرانی در سنین باروری از 32 استان در سراسر ایران در این مطالعه شرکت کردند و به این نتیجه رسیدند مهمترین عامل بیتمایلی به فرزندآوری نگرانی دربارۀ تأمین آیندۀ فرزند و نگرانی از افزایش مشکلات اقتصادی با آوردن فرزند دیگر و مهمترین دلیل تمایل به فرزندآوری نیز علاقۀ فطری به فرزندآوری، کسب جایگاه و نقش والدی است.
مطالعۀ عباسیشوازی و خانی (1393) در زمینۀ ناامنیهای اقتصادی و باروری حاکی از تأثیر معنیدار ناامنی اقتصادی بر رفتار وایدهآل باروری پایین زنان است. طبق نتایج این مطالعه، با وجود نقش تعدیلکننده متغیرهای تحصیلات، فاصله بین واقعیات و انتظارات اقتصادی و سن زنان، تأثیر معنیدار ناامنی اقتصادی بر باروری همچنان پایدار بوده است. نتیجه سیاستی مقاله این است که در تدوین و اعمال سیاستهای تسهیل فرزندآوری توجه به ویژگیهای اقتصادی زوجین در سنین باروری ضروری است.
مطالعۀ عرفانی (1391) دربارۀ نیتهای باروری مردم تهران نشان داد دسترسی افراد به منابع گوناگون اقتصادی و حمایتی اثرهای متفاوتی بر نیتهای باروری زوجین دارد. مشکلات اقتصادی و کاهش ثبات در تصمیمگیریهای اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و عادت مردم به تکفرزندی و دو فرزندی بیش از دو دهه شکل گرفته است و از جمله عوامل بازدارنده رشد جمعیت است.
برخی مطالعات کیفی نیز با هدف کشف عدم تمایل به فرزندآوری، زمینههای کمفرزندی و الگوی تصمیمگیری فرزند در بین زنان و مردان در شهرهای مختلف انجام شده است.
شمسقهفرخی و همکاران (1402) در مطالعهای کیفی با عنوان «کاربست روششناسی کیو در شناسایی الگوهای ذهنی مردم در مورد فرایند فرزندآوری» به این نتیجه رسیدند که چهار الگوی ذهنی رایج عبارتند از: «الگوی ذهنی فرزندآوریِ معطوف به اقتصاد»، «الگوی ذهنی فرزندآوریِ رفاهطلبانه»، «الگوی ذهنی موافق فرزندآوری» و «الگوی ذهنی مخالف فرزندآوری». این الگوهای ذهنی، از برهمکنش متغیرهای اقتصادی-اجتماعی و تحولات ارزشی و نگرشی شکل گرفتهاند. نتایج برهمکنش متغیرهای اقتصادی-اجتماعی با تغییرات ارزشی و نگرشی در جامعه ایران در دهههای اخیر بر رفتارهای جمعیتی در سطح خرد و کلان تعیینکننده بوده است. شناسایی الگوهای ذهنی این فرصت را در اختیار متولیان سیاستگذاری جمعیت قرار میدهد که در مورد سیاستهای مشوق فرزندآوری، تصمیمات مؤثرتری بگیرند و از سوی دیگر این سیاستها از سوی مردم که مخاطبین سیاستها هستند، قابلپذیرش باشد.
شمسقهفرخی و همکاران (1401) در مطالعهای کیفی با عنوان «در دو راهی تصمیم به فرزندآوری؛ واکاوی چالشهای فردی و اجتماعی فرزندآوری» به این نتیجه رسیدند که بیم و هراسهای اقتصادی، آیندههراسی، مسئولیتپذیری اجتماعی و دغدغههای انباشته تصمیم به فرزندآوری را درگیر محاسبات مبتنی بر عقلانی بودن ابزاری میکند. چنین محاسباتی انواع راهبردها را در خانوادهها فعال و آنها را دچار نوعی دگردیسی و گذار ارزشی میکند که گذار ارزشی از فرزندآوری، هستۀ اصلی مضامین و مقولاتی است از میدان پژوهش بهدست آمده است. علیرغم اینکه این مطالعه نگاه جامعی به موضوع کمفرزندی داشته است ولی نمونه مورد بررسی در این مطالعه زنان و مردان مجرد و متأهل میباشند، درحالیکه در مطالعۀ حاضر نمونهها زوجینی هستند که بهطور ارادی و آگاهانه بیفرزندی و تکفرزندی را انتخاب کردهاند. لذا از این جهت با مطالعه شمسقهفرخی و همکاران (1401) متفاوت است.
پژوهش حمیدیفر و همکاران (1395) باعنوان «جامعه در مخاطره و فرزندآوری: مطالعهای در شهر رشت»، نشان داد که افراد داشتن و یا نداشتن فرزند را مانند انتخابی میدانند که برای انتخابهای دیگر به تعویق میافتد و یا سرکوب میشود. مهمترین دلایل افراد برای بیفرزندی مسئولیت زیاد پدری و مادری، محدودیتهای اجتماعی فرزند برای والدین، محدودیتهای زناشویی فرزند برای والدین، هزینه زیاد داشتن فرزند و مخاطرههای بارداری برای زنان است.
برخی مطالعات دیگر، تنها متمرکز بر زنان و با هدف کشف زمینههای کمفرزندی انجام شدند. بهعنوان مثال آقایاری و همکاران (1395) در تبریز با هدف کشف پدیده کمفرزندی در میان زنان شهر تبریز، یک مطالعه کیفی با رویکرد تئوری زمینهای انجام داده و نشان دادند که مقولۀ هسته عبارت است از "فرزندآوری به مثابۀ مخاطره". در این مطالعه پدیده کمفرزندی با استفاده از نظام معنایی مبتنی بر مخاطره در چهار بعد "زیبایی، سلامتی، اقتصادی و قدرت" گزارش شده است.
ایموت[6] و همکاران (2021) در مقالهای با نام «چه کسانی از زنان دارای فرزند مراقبت میکند؟ گذر از پل میان رشتهها» از ضرورت توسعه رویکردهای چندرشتهای و میانرشتهای سخن میگویند که برای درک نیاز به حمایت اجتماعی برای ارتقاء سلامت و رفاه مادران و فرزندان ضروری است. برپایۀ تحلیل این نویسندگان، مسئله آنجاست که مفهومسازی رایج حمایت بهشدت تحت تأثیر هنجارهای غربی بوده است. درصورتیکه برای فهم کامل پیچیدگیهای حمایت اجتماعی، توجه به گستره و تنوعات جغرافیایی و فرهنگی برمبنای دانش چندرشتهای نیاز است تا طیف متنوعی از رشتهها، جمعیتها و فرهنگها مدنظر قرار گیرد. بر اساس این دیدگاه چندرشتهای، مسئولیت فرزندپروری و تربیت نسل نباید تنها بر عهدۀ مادر گذاشته شود. فرزندپروری موفق یک فعالیت مشترک فراتر از نقش و وظیفۀ شخصی مادر است. منابع حمایت اجتماعی از مادر و فرزندان میتواند طیف وسیعی از شبکههای اجتماعی و اطرافیان نظیر پدرها، پدربزرگها، دوستان، متخصصان سلامت و حتی مداخلات سیاسی بهمنظور بهبود تجربه والدگری را دربرگیرد. بهعلاوه حمایتها میتواند انواع مختلفی مانند حمایت عاطفی، تأییدی و اطلاعاتی و ... را شامل شود (جعفریسیریزی و همکاران، 1401).
ابوزید[7] (2021) در مطالعهای با عنوان «عوامل تعیینکننده باروری: شواهدی از کشورهای در حال توسعه و توسعهیافته» مهمترین تعیینکنندههای باروری پایین را در کشورهای در حال توسعه کاهش مرگومیر میداند و تقاضای کار زنان در بازار کار را در کشورهای درحالتوسعه تبیین مناسبی برای کاهش باروری محسوب نمیکند.
هارا[8] (2008)، در تحقیق خود با عنوان «افزایش بیفرزندی در آلمان و ژاپن: به سوی جامعهای بدون فرزند»، مسأله بیفرزندی را مطرح کرده است و شواهدی برای کاهش فرزندآوری و افزایش بیفرزندی در این کشورها ارائه میکند و سپس به دگرگونی و تحول در عصر کنونی اشاره میکند و مهمترین عامل دگرگونی را رواج فردگرایی میداند.
پرلی-هریس[9] (2008) در مطالعۀ خود با عنوان «اوکراین: در مرز بین قدیم و جدید در دورانی نامطمئن»، در مورد باروری پایین در اوکراین تأکید کرد بیثباتیهای سیاسی که منجر به آنومیهای اجتماعی و شکست در هنجارهای اجتماعی شده از عوامل اساسی کاهش باروری به سطوح پایین است. اوکراین یک جامعه تحصیلکرده است که در آن پدر و مادر ایدۀ کیفیت بچه را ارتقاء دادهاند. اوکراینیها نه بهدلیل اینکه شرایط ملزومات فرزندآوری را ندارند، بلکه بهدلیل اینکه کنترلشان را بر محیط اطرافشان از دست دادهاند نمیخواهند بچه دیگری به دنیا بیاورند. درواقع تأخیر یا پرهیز از فرزندآوری بیش از اینکه یک پاسخی به نگرانیهای مادی باشد، یک واکنش روانشناختی به شرایط آنومیک و بیاطمینانی اجتماعی است. اوکراین بالاترین نرخهای طلاق را در سال 2000 در جهان داشته است. این سطوح بالای طلاق، بیاطمینانی ازدواجی را افزایش داده و بهنوبۀ خود احتمال داشتن فرزند بیشتر را بهشدت محدود کرده است. بهویژه اینکه بسیاری از طلاقها در سالهای اولیه ازدواج رخ میدهد، ازاینرو بیثباتی ازدواج و استرس و اضطراب در مورد ثبات ازدواج منجر به تأخیر فرزندآوری شده است.
اگرچه مطالعات کمی و کیفی بسیاری در مورد نگرش زنان و مردان به فرزندآوری وجود دارد و موضوع فرزندآوری در ابعاد مختلف اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی بررسی شده است؛ اما در مورد ترس از فرزندآوری از بُعد نارضایتی سیاسی، مطالعهای صورت نگرفته است. بر این اساس این پژوهش در نظر دارد به واکاوی ابعاد و زمینههای نارضایتی سیاسی که باعث ترس از فرزندآوری در زوجین بیفرزند و تکفرزند میشود، بپردازد. در واقع این پژوهش سعی میکند انگیزهها و رفتارهای فرزندآوری زوجین را در لایههای اجتماعی و میدان واقعیت بررسی کند.
روش پژوهش و دادهها
پژوهش حاضر در چارچوب پارادایم تفسیری، رویکرد کیفی و روش نظریهی زمینهای با رهیافت نظاممند استراوس و کوربین طراحی شده است و به واکاوی زمینههای اجتماعی و سیاسی تغییر تمایل به فرزندآوری در میان زوجین شهر اصفهان میپردازد. با توجه به ماهیت فرایندی مسئلۀ پژوهش، نظریۀ زمینهای بهعنوان مناسبترین روش شناخت برگزیده شد.
نمونۀ پژوهش شامل ۱۵ زوج بیفرزند ارادی با حداقل سه سال سابقۀ ازدواج و ۱۵ زوج تکفرزند ارادی دارای یک فرزند بالای ۵ سال است. شایان ذکر است که مصاحبهها عمدتاً با یکی از زوجین انجام شده است؛ زیرا تصمیمگیری دربارۀ فرزندآوری، کنشی دوگانه و اشتراکی است، اما برای جلوگیری از اثرگذاری حضور همسر بر پاسخهای فردی، تا حد امکان از مصاحبههای زوجی پرهیز شد. اکثر مشارکتکنندگان را زنان تشکیل میدهند، چراکه مردان تمایل اندکی به مشارکت داشتند یا به محدودیت زمانی اذعان کردند. افزون بر این، با توجه به مسئولیتپذیری بیشتر زنان در فرایند فرزندآوری و تصمیمگیری دشوارتر برای آنان، تعداد زنان در نمونه تعمداً افزایش یافت.
در این پژوهش، از نمونهگیری هدفمند بهعنوان راهبرد اصلی آغاز شد. سپس، در جریان پژوهش، از دو روش نمونهگیری گلولهبرفی و نمونهگیری نظری برای دستیابی به مشارکتکنندگان واجدشرایط استفاده گردید. بر اساس رویکرد نمونهگیری نظری، افراد بر حسب «میزان روشناییبخشی احتمالی آنان به نظریۀ در حال شکلگیری» انتخاب شدند (فلیک، ۱۳۹۱). تمامی تلاش محقق بر این بوده است که پراکندگی جغرافیایی، طبقاتی، تحصیلی و اقتصادی در نمونه لحاظ شود؛ بدینمنظور، از تمامی مقاطع تحصیلی (دیپلم تا دکترا) و گروههای شغلی و منزلتی گوناگون، مشارکتکننده جذب شد. همچنین در گزینش افراد، تفاوتها در میزان سرمایههای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی بهعنوان معیاری برای تنوعبخشی به نمونه مد نظر قرار گرفت.
معیارهای ورود و خروج از پژوهش بهصورت عملیاتی تعیین شدند: معیارهای ورود عبارت بودند از: ۱) حداقل سه سال از زندگی مشترک زوجین سپری شده باشد؛ ۲) زوجین در شهر اصفهان ساکن باشند؛ ۳) در مورد زوجین بیفرزند، فقدان فرزند بر اساس انتخاب آگاهانه و نه به دلایل پزشکی یا ناباروری باشد؛ ۴) در مورد زوجین تکفرزند، داشتن دقیقاً یک فرزند بالای ۵ سال و تصمیمگیری آگاهانه برای عدم تکرار فرزندآوری باشد. معیارهای خروج نیز شامل: ۱) ابتلا به ناباروری تشخیصدادهشده توسط پزشک؛ ۲) داشتن فرزند ناتنی یا فرزندخوانده؛ ۳) فاصلۀ زمانی کمتر از سه سال از ازدواج؛ و ۴) تمایل صریح به فرزندآوری در آینده (حتی درصورت بیفرزندی فعلی) تعیین شد.
بازۀ زمانی انجام مصاحبهها، از فروردین تا مرداد ۱۴۰۳ به مدت پنج ماه بود. مدت هر مصاحبه بهطور میانگین بین ۴۰ تا ۹۰ دقیقه متغیر بود. گردآوری دادهها با جلب رضایت آگاهانه، بیان اهداف و ماهیت پژوهش، و تأکید بر محرمانگی اطلاعات صورت گرفت. پس از پیادهسازی دقیق هر مصاحبه، بلافاصله فرایند کدگذاری آغاز شد و پس از پایان همۀ مصاحبهها، جمعبندی نهایی از کدگذاری و دستیابی به مقولههای فرعی و اصلی انجام پذیرفت.
برای تشخیص اشباع نظری، معیار «عدم ظهور مقوله یا مفهوم جدید در سه مصاحبۀ متوالی» مبنای عمل قرار گرفت. بهعبارتدیگر، زمانی که دادههای تازه صرفاً به غنای مقولههای پیشین میافزودند و تغییری در ساختار روابط مقولهای ایجاد نمیکردند، اشباع نظری محقق شناخته شد و نمونهگیری خاتمه یافت. این اشباع پس از انجام ۳۰ مصاحبه حاصل گردید.
برای ارزیابی اعتبار پژوهش، از ملاکهای لینکلن و گوبا[10] (۱۹۸۵) استفاده شد. بدینمنظور، برای تأمین اعتبارپذیری، از تکنیک «کنترل توسط اعضا» بهره گرفته شد؛ بهاینترتیب که پس از تحلیل یافتهها، مفاهیم و مقولهها به تعدادی از مشارکتکنندگان ارائه و نظر آنان دربارۀ صحت یافتهها جویا شد. همچنین برای انتخاب مقولههای مناسب و تأیید روایی تفسیرها، از نظر استادان خبره و همتایان علمی استفاده گردید.
ویژگیهای فردی مشارکتکنندگان در جدول ۱ ارائه شده است. آنان در بازۀ سنی ۲۸ تا ۴۵ سال قرار داشتند و تحصیلاتشان از دیپلم تا دکترا متغیر بود. زمینههای شغلی آنان شامل کارمندی، دبیری، شغل آزاد، خانهداری و سایر مشاغل بود. بهمنظور رعایت حریم خصوصی، کلیۀ اسامی درجشده در جدول ۱، نامهای مستعار و غیرواقعی هستند.
در روش نظریۀ زمینهای، تحلیل دادهها در سه مرحلۀ کدگذاری باز، محوری و انتخابی انجام میشود (کرسول، ۱۹۴۵). در پژوهش حاضر، در مرحلۀ کدگذاری باز، گزارههای معنادار متن استخراج و مفاهیم اولیه شناسایی شدند. در کدگذاری محوری، بر اساس همگنی و تجانس مفهومی، مقولهبندی فرعی صورت گرفت و درنهایت، در کدگذاری انتخابی، با مرور مقولهها و مفاهیم، پدیدهی مرکزی پژوهش شناسایی و نظریۀ نهایی حول آن سازماندهی شد.
جدول 1. اطلاعات مشارکتکنندگان
Table 1. The participants' information
|
ردیف |
نام مستعار |
سن |
تحصیلات |
شغل |
تعداد فرزند |
|
1 |
نیلوفر |
28 |
کارشناسی |
حسابدار |
بیفرزند |
|
2 |
مهسا |
28 |
دیپلم |
تولید محتوا |
بیفرزند |
|
3 |
سارا |
29 |
کاردانی |
آرایشگر |
تکفرزند |
|
4 |
بتول |
31 |
دیپلم |
خانهدار |
تکفرزند |
|
5 |
مونا |
35 |
کارشناسی |
بازیگر تئاتر |
بیفرزند |
|
6 |
مریم |
35 |
کارشناسیارشد |
مشاور |
بیفرزند |
|
7 |
35 |
کارشناسی |
ماساژدرمانی |
بیفرزند |
|
|
8 |
فرهاد |
35 |
کارشناسیارشد |
ورزشکار |
بیفرزند |
|
9 |
مریم |
36 |
کارشناسیارشد |
کارمند |
تکفرزند |
|
10 |
غزال |
37 |
کارشناسیارشد |
مربی ورزشی |
بیفرزند |
|
11 |
امین |
37 |
کارشناسی |
کارمند |
بیفرزند |
|
12 |
فاطمه |
37 |
کارشناسی |
عکاس |
تکفرزند |
|
13 |
نرگس |
37 |
کارشناسی |
معلم |
تکفرزند |
|
14 |
امیر |
38 |
کارشناسی |
آزاد |
بیفرزند |
|
15 |
مهین |
38 |
کارشناسی |
کارمند |
بیفرزند |
|
16 |
ریحانه |
38 |
کارشناسیارشد |
کارمند |
بیفرزند |
|
17 |
الهه |
38 |
کارشناسی |
خانهدار |
تکفرزند |
|
18 |
فریده |
38 |
کاردانی |
خانهدار |
تکفرزند |
|
19 |
سمیه |
38 |
کارشناسیارشد |
خانهدار |
تکفرزند |
|
20 |
سارا |
38 |
کارشناسی |
معلم |
تکفرزند |
|
21 |
الهام |
38 |
کارشناسی |
کارمند |
تکفرزند |
|
22 |
مهدیه |
39 |
کارشناسی |
پرستار |
بیفرزند |
|
23 |
زهرا |
39 |
دکترا |
معلم |
تکفرزند |
|
24 |
رویا |
39 |
کارشناسی |
دبیر |
تکفرزند |
|
25 |
شهین |
40 |
کارشناسی |
پرستار |
بیفرزند |
|
26 |
مجید |
40 |
کارشناسی |
کارمند |
بیفرزند |
|
27 |
ناهید |
40 |
کارشناسیارشد |
مشاور |
تکفرزند |
|
28 |
احمد |
41 |
کارشناسیارشد |
ماشاژ درمانی |
بیفرزند |
|
29 |
هاجر |
41 |
دیپلم |
خانهدار |
تکفرزند |
|
30 |
پریسا |
43 |
کارشناسیارشد |
حسابدار |
تکفرزند |
یافتهها
یافتهها، زمینههای تغییر تمایل به باروری را به دلیل نارضایتی سیاسی در زوجین بیفرزند و تکفرزند، نشان میدهد. باتوجهبه مصاحبههای انجام شده میتوان این دلایل و زمینهها را در 92 مفهوم، 16 مقولۀ فرعی و 7 مقولۀ اصلی و در نهایت یک مقولۀ هسته تقسیم کرد.
یافتههای این پژوهش، روایتی است از فرایند شکلگیری تصمیم به «گریز از فرزندآوری» در میان زوجین بیفرزند و تکفرزند شهر اصفهان که در بستر «نااطمینانی سیاسی» معنا مییابد. تحلیل عمیق مصاحبهها نشان داد که این فرایند، نتیجه تعامل پیچیدهای از شرایط ساختاری، زمینههای فرهنگی و راهبردهای کنشگران است. در این بخش مقولههای اصلی استخراج شده از دادهها، در قالب یک پارادایم نظری تشریح میشوند. این مقولهها درنهایت به یک مقولۀ هسته و یک نظریه زمینهای منجر میشوند که در انتهای این بخش ارائه میگردد.
1ـ فضای نااطمینانی روانی و اجتماعی (شرایط علّی)
این مقولۀ اصلی، که بهعنوان «شرایط علّی» در مدل پارادایمی تحقیق ظاهر شده است، بیانگر بستر ذهنی و عینی است که در آن، حس امنیت و اعتماد به آینده بهشدت تخریب شده است. فضای نااطمینانی روانی و اجتماعی، بهعنوان موتور محرک اولیه، زوجین را بهسمت محاسبه مجدد هزینه-فایده فرزندآوری سوق میدهد.
جدول 2. مفاهیم، مقولههای فرعی و اصلی تشکیل دهندۀ مقولۀ هستۀ گریز از فرزندآوری در بستر نااطمینانی سیاسی
Table 2. Concepts, subcategories, and main categories that make up the core category of childbearing avoidance in the context of political uncertainty
|
مفاهیم |
مقولههای فرعی |
مقولههای اصلی |
|
ادراک نااطمینانی اجتماعی، وجود ناامنی در خاورمیانه، ناامنیهای همهجانبه، ناامنی موجود در ایران، احساس ناامنی و ترس از فرزندآوری. |
گسترۀ ناامنی در جامعه |
فضای نااطمینانی روانی و اجتماعی |
|
ناامنی روانی، ناامنی روانی و ترس از فرزندآوری، اتفاقات ناگوار در دنیا. |
ناامنی روانی |
|
|
فساد موجود در جامعه، نارضایتی از شرایط جامعه، نارضایتی از وضع موجود، بیتوجهی دولت به رفاه مردم، بیاعتمادی مردم به دولت و حکومت. |
||
|
نارضایتی از تصمیمات اتخاذ شده از سمت سیاستگذاران، نارضایتی از سیاست حاکم بر جامعه، تصمیمات غلط سیاسی، تصمیمات سیاسی نادرست، تأثیر تصمیمات سیاسی بر مسائل جامعه، تأثیر تصمیمات سیاسی بر مسائل اقتصادی. |
ضعف کارکردی نهادهای سیاستگذار |
سیاستگذاری ناکارآمد |
|
اثرگذاری سیاستمداران بر فرهنگ مردم، تأثیر سیاست بر فرهنگ و اقتصاد، اثرگذاری سیاستمداران بر هویت دینی مردم. |
نفوذ گفتمان سیاسی بر زیستجهان کنشگران |
|
|
نارضایتی فرهنگی، تفاوت طرز فکر در شهرهای بزرگ و کوچک، فاصله گرفتن از فرهنگ اصیل ایرانی، برجستگی نقش فرهنگ در فرزندآوری. |
پیچیدگی فرهنگ ایرانی |
پیچیدگی فرهنگ ایرانی |
|
بهانهتراشی در فرزندآوری. |
توجیهسازی کنشگران برای اجتناب از فرزندآوری |
|
|
پیگیری اخبار و افزایش استرس و اضطراب، اضطراب رسانهمحور، استرس رسانهمحور، اخبار جنگ و ناامنی در جهان و ایران، اخبار جنگ و احساس ناامنی، وجود پیشزمینۀ منفی از شرایط جامعه و رسانه مهر تأییدی برآن، رسانه مهر تأییدی برای اتفاقات موجود. |
جنگ رسانهای و احساس ناامنی رسانهمحور |
ناامنی رسانهمحور |
|
درهمتنیدگی مسائل سیاسی و اقتصادی، درهمتنیدگی سیاست و اقتصاد، ثبات سیاسی مقدمۀ ثبات اقتصادی. |
درهمتنیدگی سیاست و اقتصاد |
درهمتنیدگی مسائل اجتماعی |
|
مسئلۀ حجاب و ناامنی روانی، مسئلۀ حجاب در نسل جدید، فقدان آزادیهای سیاسی و آزادی بیان، نحوۀ برخورد نادرست با نوجوانان در جامعه، ناهماهنگی سیاست موجود با طرز فکر نسل جدید. |
ادراک فشارهای ساختاری سیاسی و اجتماعی |
|
|
تأثیر معیشت بر فرزندآوری، مسائل اقتصادی و آیندۀ مجهول، نارضایتی اقتصادی، دغدغههای اقتصادی، ناهمخوانی درآمدها با خرج و مخارج زندگی، نارضایتی اقتصادی پیشزمینۀ مسائل مختلف. |
مشکلات معیشتی و اقتصادی |
|
|
آیندۀ مبهم، نااطمینانی نسبت به آینده، آیندۀ سیاسی و اقتصادی مبهم، شرایط مبهم جامعه. |
فقدان چشماندازی برای آینده |
فقدان چشمانداز |
|
دغدغههای انباشته، احساس ناامیدی، احساس ناامیدی، احساس ناامنی و ناامیدی در جامعه. |
احساس ناامیدی و دغدغههای انباشته |
|
|
ناامنی ذهنی به خاطر مسائل سیاسی، نارضایتی سیاسی، ناامنی سیاسی ریشه مسائل مختلف در جامعه، ناامنی روانی و سیاسی، نارضایتی از عملکرد حکومت و دولت، نارضایتی سیاسی تحت تأثیر رسانههای غربی، ترس از جنگ. |
انباشت ادراکات منفی از کارکرد نظام سیاسی |
کارکردهای بازدارندۀ نظام سیاستگذاری در فرزندآوری |
|
سیاستهای ناکارآمد در حوزۀ جمعیت، تعارضِ گفتمانی در سیاستگذاری جمعیت، ادراک ناکارآمدی نهادی در ذهن کنشگران. |
ناهماهنگی سیاستهای جمعیتی با بسترهای اجتماعی |
|
|
موانع ساختاری و زمینهای فرزندآوری در ایران |
موانع ساختاری و زمینهای فرزندآوری در ایران |
این مقولۀ اصلی از سه مقولۀ فرعی گسترۀ ناامنی در جامعه، ناامنی روانی و ادراک نابسامانی معیشتی و اجتماعی برساخت شده است. تحلیل دادهها نشان میدهد که این مقولههای فرعی، بهجای آنکه صرفاً توصیفی باشند، بیانگر سازوکاری علّی هستند که در آن، ادراک تهدیدات اجتماعی و روانی، به رکن اصلی محاسبات عقلانی افراد برای تصمیمگیری در مورد فرزندآوری تبدیل میشود. بهعبارتدیگر نااطمینانی نه یک پسزمینه، بلکه عاملی فعال و تعیینکننده است.
گسترۀ ناامنی در جامعه: مشارکتکنندگان، ناامنی را نه یک پدیدۀ محدود، بلکه یک «گستره» فراگیر و همهجانبه توصیف میکنند که ابعاد سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی را دربرمیگیرد. این ناامنی، که از سیاستهای کلان نشئت میگیرد، به تمام شئون زندگی نفوذ کرده است.
مهدیه (39 ساله، بیفرزند، با تحصیلات کارشناسی) این وضعیت را به خوبی تبیین میکند:
«سیاست با اقتصاد با هم در ارتباط هستن و همدیگرو تقویت میکنن. وقتی بنده از شرایط جامعه (فرهنگ، اجتماع، اقتصاد) راضی نیستم چطور میتونم موجودی در این شرایط به دنیا بیارم که این همه فشار روحی که بر خودم وارده اونم متحمل بشه؟».
این روایت نشان میدهد که نارضایتی، صرفاً یک احساس نیست، بلکه مبنایی برای یک قضاوت عقلانی در مورد آیندۀ فرزند بالقوه است.
ناامنی روانی: ناامنی روانی، پیامد مستقیم ادراک «گسترۀ ناامنی» است و بهعنوان حلقۀ اتصال میان شرایط عینی و تصمیمات فردی عمل میکند. این نوع ناامنی، با ترس از آیندهای مبهم و نگرانیهای وجودی همراه است.
زهرا (39 ساله، تکفرزند، با تحصیلات دکترا) این مفهوم را تبیین میکند:
«کلاً احساس ناامنی باعث میشه که بچه نیاریم. هر نوع عدم امنیتی منجر به این ترس میشه؛ عدم امنیت سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و همه اینها با هم و مکمل هم هستن».
استفاده از واژۀ «مکمل» نشان میدهد که این ابعاد، یک سیستم به هم پیوسته از تهدیدات را شکل میدهند که همگی بر روان فرد فشار میآورند و او را از پذیرش مسئولیتی طولانیمدت مانند فرزندپروری بازمیدارند.
ادراک نابسامانی معیشتی و اجتماعی: این مقولۀ فرعی به بینظمی و بیسامانیهای عینی در زندگی روزمره اشاره دارد که ناشی از تصمیمات نادرست و بیتوجهی حاکمیت به رفاه عمومی است. احساس بیعدالتی، فساد و نبود پاسخگویی، بخشی از این نابسامانی است که بهعنوان «علت» مطرح میشود. مجید (40 ساله، بیفرزند، با تحصیلات کارشناسی) این وضعیت را به سیاست جامعه گره میزند:
«بههرحال شرایطی که در جامعه بهوجود آمده از نظر اقتصادی، امنیتی، فرهنگی و ... برمیگرده به سیاست آن جامعه. مثلاً بی اعتبارترین پول دنیا رو داریم، این شرایط رو که مردم عادی بهوجود نیاوردن، شرایط هم هر روز داره بدتر میشه و من آیندۀ روشنی نمیبینم».
2ـ سیاستگذاری ناکارآمد (شرایط مداخلهگر)
مقولۀ اصلی «سیاستگذاری ناکارآمد» بهعنوان یکی از دو شرایط مداخلهگر، به مجموعهای از اقدامات و رویکردهای حاکمیتی اشاره دارد که نهتنها به حل بحرانهای اجتماعی کمک نمیکند، بلکه خود بهعنوان عاملی تشدیدکننده، بر عمق و گسترۀ نااطمینانی میافزاید. این مقوله، نشان میدهد ناکارآمدی در سیاستگذاری، چگونه با ایجاد یک «نظام علّی معیوب» چرخۀ معیوبی از بیاعتمادی و انفعال را تولید میکند. این مقوله از دو مقوله فرعی ضعف کارکردی نهادهای سیاستگذار و نفوذ گفتمان سیاسی بر زیستجهان کنشگران تشکیل شده است.
ضعف کارکردی نهادهای سیاستگذار: مشارکتکنندگان، منشأ بسیاری از مشکلات را در ناکارآمدی مدیران و برنامهریزیهای غلط میدانند. آنها معتقدند که مسئولان بهجای حل مشکلات، با تصمیمات خود، بر پیچیدگی آنها میافزایند. این مقولۀ فرعی، نقش «علّت» را برای وضعیت نابسامان ایفا میکند. نرگس (37 ساله، تک فرزند، با تحصیلات کارشناسی) در این باره میگوید:
«از نظر سیاسی، اگه مردم از سیاستمدارا راضی نباشن وقتی که اونا میگن و مردم رو تشویق به فرزندآوری میکنن، خب مردم نمیخوان اون کار رو انجام بدن، یه جورایی انگار میخوان لجبازی کنن یا اگه مردم ازشون راضی بودن، از عملکردشون راضی بودن، هر کاری میگفتن مردم انجام میدادن ولی وقتی که این مسئولان شرایط کشور رو مهیا نمیکنن، مردم رو از لحاظ اقتصادی تأمین نمیکنن، دائم هم مردم رو توصیه میکنن به فرزندآوری خب مردم هم عکس اونو انجام میدن چون راضی نیستن ازشون».
این روایت، نشان میدهد که سیاستهای اجباری و فاقد پشتوانه عملی، نتیجهای معکوس داشته و بهعنوان یک بازدارنده عمل میکنند.
نفوذ گفتمان سیاسی بر زیستجهان کنشگران: این مقولۀ فرعی نشان میدهد که سیاست، فراتر از حوزه حکمرانی، در لایههای عمیقتر فرهنگ و هویت مردم نفوذ کرده است. مشارکتکنندگان معتقدند که سیاستمداران با تصمیمات خود، میتوانند فرهنگ عمومی را بهسمت مصرفگرایی و مادیگرایی سوق دهند و از این طریق ارزشهای سنتی مرتبط با فرزندآوری را تضعیف کنند. الهام (38 ساله، تکفرزند، با مدرک کارشناسی) این تأثیر را مستقیم و مشهود میداند.
«سیاسته که اقتصاد و فرهنگ ما رو شکل میده و الان در جامعه نارضایتیها و لجبازیهایی به خاطر سیاست حاکم بر کشور بهوجود اومده و بهعینه میبینیم که رو همه چی ازجمله فرزندآوری هم تأثیر داشته که مردم بترسن از چنین شرایطی».
3ـ پیچیدگی فرهنگ ایرانی (شرایط مداخلهگر)
دومین شرایط مداخلهگر، مقولۀ «پیچیدگی فرهنگ ایرانی» است. این مقوله بهعنوان یک لایه تحلیلی، به بررسی تغییرات ارزشی و فرهنگی در جامعه ایران میپردازد که در تعامل با سایر شرایط، بر تصمیمات باروری تأثیر میگذارد. این مقوله نشان میدهد که فرهنگ، نه یک پدیده یکدست و ایستا، بلکه عرصهای پر تنش و در حال تحول است که در آن، سنت و مدرنیته، جمعگرایی و فردگرایی، در کشاکشی مداوم هستند. پیچیدگی فرهنگ ایرانی، از مقولههای فرعی پیچیدگی فرهنگ ایرانی و توجیهسازی کنشگران برای اجتناب از فرزندآوری برساخته شده است.
پیچیدگی فرهنگ ایرانی: مشارکتکنندگان به تفاوتهای فرهنگی میان شهرهای بزرگ و کوچک اشاره کرده و معتقدند که زندگی در کلان شهرها، با گسترش فردگرایی و مصرفگرایی، ارزشهای سنتی را تضعیف کرده است. ریحانه (38 ساله، بیفرزند، با مدرک کارشناسیارشد) این پیچیدگی را تبیین می کند:
«من همچنان معتقدم که تفکر آدما تو شهرهای بزرگ و شهرهای کوچک خیلی میتونه متفاوت باشه. شاید تو شهرهای کوچک نهایتش از دو تا بچه سه تا بچه رسیده به یه بچه ولی همچنان اعتقاد به فرزندآوری رو دارن ولی زندگی در شهرهای بزرگتر آدما افق دیدشون بیشتره، موردهای بیشتری رو میبینن، وضعیت رو خودشون دارن بیشتر لمس میکنن و اینو بیشتر متوجه میشن و روندشون میره به سمت فرزند نداشتن».
این روایت، نشان میدهد که تغییرات فرهنگی، نه یک عامل حاشیهای، بلکه یکی از علل اصلی تغییر الگوهای فرزندآوری است.
توجیهسازی کنشگران برای اجتناب از فرزندآوری: این مقولۀ فرعی به تغییر نگرشها و اولویتها در جامعه اشاره دارد که در آن، سبک زندگی مدرن و دغدغههای فردی، بهانههایی برای اجتناب از مسئولیتهای سنگین فرزندپروری فراهم میآورد. هاجر (41 ساله، تکفرزند، با مدرک دیپلم) با نگاهی انتقادی میگوید:
«گذران زندگی برای مردم سخت شده. همینطور یا طلا بالا میره یا دلار و بعدش همه چی. ثبات نداریم من فقط چیزی که حس کردم و تجربه کردم کار پدر و مادرها برای تربیت بچه تو این جامعه خیلی سخت شده و هر طرف رو بگیرن کنترل یه طرف دیگه از دستشون درمیره. کلاً احساس خوبی خودم شخصاً به زندگی کردن ندارم. شاید برای همین هم خودکشیها زیاد شده. پس به نظر بهترین تصمیم شاید تو این شرایط همین نیاوردن بچه باشه. چون ما که نمیتونیم کمکی به بهبود شرایط بکنیم حداقل با این تصمیم رنج این زندگی نامعلوم رو به موجودی دیگه هدیه نمیکنیم و خودمون هم عذاب وجدانی نداریم».
4ـ ناامنی رسانهمحور (شرایط زمینهای)
این مقولۀ اصلی، بهعنوان «شرایط زمینهای» در مدل پارادایمی به بستر اطلاعاتی و ارتباطی جامعه اشاره دارد که در آن، بازنماییهای رسانهای از واقعیت، بهشدت بر ادراک زوجین از جهان پیرامون و آینده خود تأثیر میگذارد. ناامنی رسانهمحور بهعنوان یک «زمینه» عمل میکند که در آن، سایر شرایط (علّی و مداخلهگر) معنا و شدت مییابند. این مقوله نشان میدهد که چگونه بمباران خبری با محتوای منفی و هشداردهنده، میتواند حس تهدید را به حداکثر رسانده و انگیزه برای آیندهنگری و برنامهریزی طولانیمدت را از بین ببرد. این مقوله از مقولۀ فرعی، جنگ رسانهای و احساس ناامنی رسانهمحور شکل گرفته است.
جنگ رسانهای و احساس ناامنی رسانهمحور: مشارکتکنندگان، به نقش رسانهها در دامن زدن به احساس ناامنی اشاره میکنند. آنها معتقدند که انعکاس اخبار جنگ، بحرانهای اقتصادی و بیماریهای همهگیر، بدون ارائه هیچ چشمانداز امیدوار کنندهای، سطح استرس و اضطراب را در جامعه بهشدت افزایش داده است. امین (37 ساله، بیفرزند، با مدرک کارشناسی) در این زمینه میگوید:
«در چنین جامعهای هم احساس ناامنی داریم و هم اضطراب که فردا چی میشه؟ همش اخبار جنگ، امروز اینجا رو زدن فردا اونجا رو، این موضوع هم تأثیرگذاره و هم نگرانکننده برای تصمیمگیری برای اضافهکردن موجودی به این جهان نامعلوم».
نرگس (37 ساله، تکفرزند، با مدرک کارشناسی) نیز با اشاره به اخبار جهانی، این احساس را تشریح میکند:
«وقتی اخبار رو نگاه میکنیم که مثلاً میگه این کشور با اون کشور در حال جنگه، اون کشور داره بمب اتم درست میکنه یا مثلاً شرایط آب و هوایی و وضع آب و هوا رو میگه، مثلاً کرۀ زمین این اتفاق براش میافته و اینا. من پیش خودم میگم که خب آدم بچهها رو بیاره تو این دنیا که چی بشه؟».
5ـ درهمتنیدگی مسائل اجتماعی (استراتژی)
مقولۀ اصلی «درهمتنیدگی مسائل اجتماعی» بهعنوان «استراتژی» در مدل پارادایمی، به مجموعهای از سازوکارهایی اشاره دارد که زوجین برای رویارویی با فضای نااطمینانی از خود نشان میدهند. این استراتژی، نه یک کنش جمعی یا اعتراضی، بلکه یک راهبرد فردی و خانوادهمحور است که هدف آن، به حداقل رساندن خطرات و ریسکها در چارچوب زندگی خصوصی است. این مقولۀ اصلی، از سه مقولۀ فرعی برساخت شده است: درهمتنیدگی اقتصاد و سیاست، ادراک فشارهای ساختاری سیاسی و اجتماعی و مشکلات معیشتی و اقتصادی.
درهمتنیدگی اقتصاد و سیاست: مشارکتکنندگان به خوبی دریافتهاند که اقتصاد و سیاست درهم تنیده شدهاند و جداییپذیر نیستند. آنها ثبات سیاسی را پیششرط ضروری برای امنیت اقتصادی میدانند. احمد (41 ساله، بیفرزند، با مدرک کارشناسیارشد) با اشاره به کشورهای توسعه یافته، این درهمتنیدگی را به خوبی توضیح میدهد:
«من الان میگم شاید سوئد و فنلاند و اینا بودم بچهدار می شدم. نظرم عوض میشد. اونجا رفاه وجود داره، اونجا مثلاً توی کانادا یکی از دوستامون رفته بود برای یه تایم کوتاهی، بعد بچه کوچیکش زمان مدرسهاش رسیده بود همونجا گفتن شرایطش رو براش مهیا کرده بودن که مدرسهاش رو بره یعنی با اینکه شهروند اونجا هم نبوده ولی اینقدر اهمیت دادن به آموزش بچه که شمایی که سه چهار ماه دیگه میخوای برگردی ایران مثلاً ممکنه این فرصت آموزش و پرورشش از دست بره و این سه چهار ماه رو اونجا اهمیت داده بودن و این خیلی ارزشمنده. بهداشت و درمانشون رو اهمیت میدن. من فنلاند و سوئد و اینا رو میدونم که جزء چیزهای خیلی مهمن از نظر آموزش و پرورش».
ادراک فشارهای ساختاری سیاسی و اجتماعی: این مقولۀ فرعی به فشارهای مستقیم و غیرمستقیمی اشاره دارد که از سوی سیاستها و ساختارهای اجتماعی بر افراد وارد میشود. این فشارها، از طریق افزایش کنترلهای اجتماعی و محدودیتها، به انزوای فردی و کاهش تمایل به پذیرش تعهدات جدید دامن میزند.
مشکلات معیشتی و اقتصادی: مشکلات اقتصادی، بارزترین و ملموسترین وجه درهمتنیدگی مسائل است. مشارکتکنندگان، بهطور مستقیم و غیرمستقیم، از تأثیر تورم، بیکاری و گرانی بر تصمیمات خود سخن گفتهاند. سارا (29 ساله، تکفرزند، با مدرک فوق دیپلم) این موضوع را ساده و صریح بیان میکند. :
«بیشتر مردم الان از قیمتها راضی نیستن دیگه. برای هر یکی یه جوره، یکی میگه کرایه خونه بالاست، یکی میگه قیمت خوراک زیاده، یکی میگه قیمت پوشاک زیاده، یکی میگه وسیله نقلیه نداریم یا اینقدر بوده شده اینقدر، مردم در کل خیلی نارضایت شدن نسبت به وضعیت اقتصادی جامعه و با این شرایط مبهم آدم ترس داره اینکه بخواد به بچه دیگه فکر کنه».
6ـ فقدان چشمانداز (پدیده مرکزی)
مقولۀ اصلی «فقدان چشمانداز» بهعنوان پدیده مرکزی این مطالعه، نتیجه و برآیند همه شرایط نامطلوب (علّی، زمینهای و مداخلهگر) است. این مقوله، بیانگر ناتوانی ذهنی و عینی افراد در ترسیم آیندهای روشن و مطلوب برای خود و فرزندان بالقوهشان است. فقدان چشمانداز نقطهای است که در آن، تمام ناامنیها، ناکارآمدیها و فشارهای اجتماعی به یک «سیاه چاله» تبدیل میشوند که امید و انگیزه را در خود فرو میبلعد. این مقولۀ اصلی از دو مقولۀ فرعی، فقدان چشماندازی برای آینده و احساس ناامیدی و دغدغههای انباشته برساخته شده است.
فقدان چشماندازی برای آینده: مشارکتکنندگان بهطور مکرر از «مبهم بودن»، «نامعلوم بودن» و «نبودن آینده روشن» سخن گفتند. این فقدان چشمانداز، نه فقط یک احساس، بلکه یک ارزیابی عقلانی از وضعیت موجود است. نیلوفر (28 ساله، بیفرزند، با مدرک کارشناسی) با صراحت میگوید:
«ما تنها و تنها مسائل اقتصادی بوده که رو تصمیممون تأثیر گذاشته و مجهولبودن آینده خودمون و اون بچهای که قراره به دنیا بیاریم در این جامعه و همین ترس از آینده باعث جلوگیری از بچهدار شدن میشه»
احساس ناامیدی و دغدغههای انباشته: ناامیدی، پیامد روانی فقدان چشمانداز است. مشارکتکنندگان، ناامیدی را نه یک حالت زودگذر بلکه یک حس ریشهدار و مزمن توصیف میکنند که بر تمام جنبههای زندگی آنها سایه افکنده است. الهه (38 ساله، تکفرزند، با مدرک کارشناسی) این حس را اینگونه روایت میکند:
«آدم وقتی اتفاقات مختلف رو میبینه و میشنوه تأثیر پذیره خب. بههرحال توی جامعه و دهکده جهانی زندگی میکنیم و نمیتونیم که بیتفاوت باشیم به اتفاقات مثل جنگ، اقتصاد داغون، ناامنیهایی که هست و همین باعث میشه که احساس ناامنی و ناامیدی بهوجود بیاد تو روحیه مادرا و پدرهایی که میخوان بچهدار بشن یا تعداد بچه هاشونو زیاد کنن».
7ـ کارکردهای بازدارندۀ نظام سیاستگذاری در فرزندآوری (پیامد)
این مقولۀ اصلی بهعنوان پیامد نهایی مدل پارادایمی، نتیجه بهکارگیری استراتژیها (درهمتنیدگی مسائل) در پاسخ به پدیدۀ مرکزی (فقدان چشمانداز) است. این مقوله، نشان میدهد که چگونه مجموعه اقدامات و عدم اقدامات حاکمیت، بهطور غیرمستقیم اما مؤثر، به یک «نظام بازدارنده» در برابر فرزندآوری تبدیل شده است. این مقوله، قلب تئوری زمینهای این مطالعه را شکل میدهد و عبارت است از «گریز از فرزندآوری در بستر نااطمینانی سیاسی».
کارکردهای بازدارندۀ نظام سیاستگذاری در فرزندآوری از سه مقولۀ فرعی انباشت ادراکات منفی از کارکرد نظام سیاسی، ناهماهنگی سیاستهای جمعیتی با بسترهای اجتماعی و موانع ساختاری و زمینهای فرزندآوری در ایران برساخته شده است.
انباشت ادراکات منفی از کارکرد نظام سیاسی: نارضایتیها به مرور زمان انباشته شده و به یک سرمایه اجتماعی منفی تبدیل شدهاند که هر گونه سیاست تشویقی را با بیاعتمادی مواجه میکند. غزال (37 ساله، بیفرزند، با مدرک کارشناسیارشد) این انباشت را اینگونه بیان میکند:
«نارضایتی سیاسی اگر نارضایتی اقتصادی همراه نداشت نارضایتی اجتماعی و فرهنگی اینقدر بُلد نمیشد. یعنی اون قسمت اقتصادِ که اینقدر باعث میشه که ما نارضایتی سیاسی داشته باشیم».
ناهماهنگی سیاستهای جمعیتی با بسترهای اجتماعی: این مقولۀ فرعی به ناهماهنگی کارکردی نهادهای سیاستگذار با بسترهای اجتماعی کنشگران اشاره دارد. یافتهها نشان میدهند که مشارکتکنندگان، حاکمیت را در موقعیتی دوگانه ادراک میکنند: از یکسو بهعنوان مرجع راهحلهای جمعیتی، و از سوی دیگر بهعنوان عاملی که بهواسطۀ نبود تناسب سیاستها با واقعیتهای روزمره، به بازتولید موانع فرزندآوری دامن میزند. این ادراک دوگانه، بیش از آنکه نافی کارآمدی حاکمیت باشد، نشاندهندۀ شکاف معنادار میان گفتمان سیاستگذاری و زیستجهان مخاطبان است که بازنگری سیاستها را در افق تجربۀ زیستۀ زوجین ضروری میسازد. فریده (38 ساله، تکفرزند، با تحصیلات کاردانی) در این زمینه میگوید:
«وقتی خود دولت و حاکمیت به فکر رفاه مردم نیست، چطور میتونه از مردم انتظار داشته باشه که بچه بیارن؟ این یه تناقض آشکاره».
موانع ساختاری و زمینهای فرزندآوری در ایران: انباشت ادراکات منفی از کارکرد نظام سیاسی و تجربۀ ناهماهنگی کارکردی نهادهای سیاستگذار، به شکلگیری نوعی نگرش محافظهکارانه نسبت به سیاستهای جمعیتی دولت انجامیده است. این نگرش، بهمعنای نفی مطلق ارزش فرزندآوری نیست، بلکه بهمثابۀ راهبردی برای کاهش آسیبپذیری خانواده در برابر ریسکهای ساختاری و حفظ امنیت روانی و اقتصادی در شرایط ابهامآمیز آینده عمل میکند. بهعبارتدیگر، کنشگران با این راهبرد انفعالی، درصدد بازتولید نظم ذهنی و عینیِ خود در مواجهه با نااطمینانیهای سیستمی هستند.
مقولۀ هسته و نظریه زمینهای: «گریز از فرزندآوری در بستر نااطمینانی سیاسی»: پس از شناسایی و تحلیل مقولههای اصلی، مقولۀ هستۀ این پژوهش تحت عنوان «گریز از فرندآوری در بستر نااطمینانی سیاسی» برساخته شد. این مقولۀ هسته، نه فقط یک عنوان برای یافتهها، بلکه یک نظریه زمینهای است که فرایند شکلگیری تصمیمات باروری در شرایط سیاسی خاص ایران را تبیین میکند. بر اساس این نظریه، میتوان فرایند زیر را مفهومسازی کرد.
فرایند گریز از فرزندآوری، محصول تعامل دیالکتیکی میان «نااطمینانی سیاسی» بهعنوان یک شرایط ساختاری و «عقلانیت معیشتمحور» بهعنوان یک راهبرد کنشگرانه است. در این فرایند، حکمرانی سیاسی با اعمال سیاستهای ناکارآمد، ایجاد فضای ناامنی فراگیر و تضعیف چشمانداز آینده، یک «نظام برانگیزاننده» برای بازتولید نااطمینانی ایجاد میکند. در مقابل، زوجین با بهرهگیری از «عقلانیت معیشتمحور» که مبتنی بر تحلیل هزینه-فایده، اجتناب از خطر است، تصمیم به گریز از فرزندآوری میگیرند. این گریز، یک کنش سیاسی غیرمستقیم در برابر یک نظام نامطلوب است. در واقع «کارکردهای بازدارندۀ نظام سیاستگذاری در فرزندآوری» با تولید نااطمینانی و فقدان چشمانداز، زمینهساز گریز از فرزندآوری میشود که خود، یک «پیامد» و درعینحال، یک «کنش» برای بقا و حفظ امنیت در یک فضای متلاطم است.
این نظریۀ جدید، برخلاف بسیاری از نظریههای پیشین که عمدتاً بر عوامل اقتصادی و فرهنگی متمرکز بودند، به صراحت بر نقش سیاست و حکمرانی بهعنوان عاملی مستقل و تأثیرگذار بر نیات باروری تأکید دارد. این نظریه نشان میدهد که در شرایط بحرانهای سیاسی، حتی شخصیترین تصمیمات افراد، به حوزه سیاست و حکمرانی گره میخورد و حل مسئله جمعیت، بدون بازسازی اعتماد سیاسی و کارآمدی نظام حکمرانی، ناممکن خواهد بود.
درنهایت مدل پارادایمی زیر از مقولههای اصلی تحقیق استخراج شد که در متن توضیح داده شده است. در شکل 1، مدل پارادایمی به دست آمده از مقولههای اصلی پژوهش حاضر، ترسیم شده است.
شکل 1. مدل پارادایمی فقدان چشم انداز
Figure 1. Paradigmatic model of lack of vision
بحث و نتیجهگیری
این مطالعه بر آن بود به تبیین مسئله نارضایتی سیاسی در زوجین بیفرزند و تکفرزند در شهر اصفهان بهعنوان یکی از بسترهای باروری پایین، بپردازد. ماهیت موضوع موجب شد روش کیفی برای شناخت ابعاد معنایی این موضوع بهکارگرفته شود. با استفاده از رویکرد کیفی و روششناسی نظریه زمینهای و نمونهگیری هدفمند، 30 مصاحبۀ عمیق با زوجین بیفرزند و تکفرزند، انجام شد. یافتهها نشان داد که تصمیم به گریز از فرزندآوری، پدیدهای پیچیده و چندلایه است که ریشه در شرایط کلان سیاسی و اجتماعی دارد. مقولۀ هستۀ پژوهش یعنی «گریز از فرزندآوری در بستر نااطمینانی سیاسی» بهعنوان یک نظریه زمینهای، این پیچیدگی را به خوبی تبیین میکند.
یافتههای این پژوهش با نظریههای رفتار برنامهریزی شده و نظریۀ اجتناب از خطر همسو بود. همچنین با دیدگاه فیشباین و آیزن (1975) مبنیبراینکه رفتار تابعی از نیت و نیت تابعی از انتظار فایده و هنجار ذهنی است تطابق داشت. بر اساس نظریه رفتار برنامهریزی شده، نگرش افراد و هنجارهای ذهنی، تعیینکننده اصلی نیات رفتاری هستند. در این پژوهش، نگرش منفی به آینده (ناشی از نااطمینانی سیاسی) و هنجارهای ذهنی جدید (که کمفرزندی را بهعنوان یک رفتار عقلانی و رایج میپذیرند)، بهشدت بر نیت زوجین برای اجتناب از فرزندآوری تأثیر گذاشته است. همچنین، نظریۀ اجتناب از خطر نیز به خوبی رفتار مشاهده شده را توضیح میدهد، چرا که زوجین در شرایطی که آیندۀ خود و فرزند بالقوهشان را بسیار پرریسک و مبهم ارزیابی میکنند، سرمایهگذاری عاطفی و اقتصادی بلندمدت بر روی فرزندآوری را غیرقابل قبول میدانند و از آن گریزان میشوند. بهویژه، این پژوهش نشان داد که «ریسک سیاسی» نه کمتر از ریسک اقتصادی، بلکه در شرایط کنونی، بهعنوان عاملی علّی، نقش بنیادینتری ایفا میکند. این یافته، بٌعد تازهای به نظریه اجتناب از خطر میافزاید. بااینحال، آنچه این پژوهش را از سایر مطالعات متمایز میسازد و به آن جنبۀ نظری جدید میبخشد، تأکید بر نقش «حکمرانی» و «سیاست» بهعنوان یک نظام علّی است. درحالیکه بسیاری از پژوهشهای پیشین (عباسیشوازی و همکاران، 1399؛ طاووسی و همکاران، 1396؛ شمسقهفرخی و همکاران، 1401) بر عوامل اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی تأکید داشتهاند، پژوهش حاضر نشان میدهد که این عوامل، خود تابعی از یک سیستم بزرگتر یعنی «کارکردهای بازدارندۀ نظام سیاستگذاری در فرزندآوری» هستند. بهعبارتدیگر، ناامنی اقتصادی، ضعف فرهنگی و مشکلات معیشتی، پیامدهایی از یک نظام تصمیمگیری ناکارآمد هستند که به یک «حکمرانی مسئلهساز» تبدیل شده است. این یافته با نتایج مطالعه پرلی-هریس (2008) در اوکراین نیز هماهنگی دارد که نشان داد بیثباتیهای سیاسی و آنومی اجتماعی، عوامل اساسی کاهش باروری هستند. با این تفاوت که در مدل نظری ارائه شده در این مقاله، این بیثباتیها نه صرفاً بهعنوان یک عامل خارجی، بلکه بهعنوان یک سیستم بازتولیدکننده نااطمینانی درک میشوند که از طریق مکانیسمهای ساختاری خود، بهطور مداوم و تعاملی بر تصمیمات خرد تأثیر میگذارد.
مفهومسازی جدید نظریهای: پارادایم «نااطمینانی سیاسی-معیشتی»: بر اساس یافتههای این پژوهش و تلفیق آن بر چارچوب نظری موجود، میتوان یک مدل مفهومی جدید را برای تبیین رفتارهای باروری در شرایط سیاسی خاص ایران ارائه داد که آن را «پارادایم نااطمینانی سیاسی-معیشتی» مینامیم. در این پارادایم، تصمیم به فرزندآوری نه یک انتخاب صرفاً فردی یا اقتصادی، بلکه یک محاسبه پیچیده از نسبت قدرت و امنیت در یک میدان سیاسی پرتنش است. عناصر کلیدی این پارادایم عبارتند از :
1. حکمرانی بهمثابۀ متغیر مستقل: برخلاف مدلهای سنتی که بر متغیرهای اقتصادی (درآمد، هزینه) یا اجتماعی (تحصیلات، اشتغال) متمرکزند، این پارادایم، «کیفیت حکمرانی» و «احساس امنیت سیاسی» را بهعنوان متغیرهای کلیدی و مستقل در نظر میگیرند که سایر متغیرها را تحتتأثیر خود قرار میدهند.
2. عقلانیت دوگانه: زوجین در این پارادایم، صرفاً بر اساس یک عقلانیت اقتصادی (هزینه- فایده مادی) عمل نمیکنند، بلکه یک «عقلانیت امنیتی» نیز بر تصمیمات آنها حاکم است. یعنی علاوهبر محاسبه هزینههای اقتصادی فرزندآوری، هزینههای روانی و اجتماعی ناشی از نااطمینانی سیاسی را نیز محاسبه میکنند.
3. چرخه معیوب بازدارندگی: سیاستهای تشویقی فرزندآوری که در فضای بیاعتمادی و نااطمینانی اجرا میشوند، نهتنها مؤثر نیستند بلکه بهعنوان یک عامل بازدارنده جدید عمل میکنند. این پدیده که میتوان آن را «اثر باردارندگی سیاستهای تشویقی» نامید، یکی از یافتههای بدیع این پژوهش است.
درنهایت، یافتههای این پژوهش دلالت بر آن دارد که برنامهریزی جمعیتی در ایران، درصورتی که با بازسازی اعتماد سیاسی و ترسیم چشماندازی روشن از ثبات و رفاه در آینده همراه نباشد، با چالشهای جدی در کارایی مواجه خواهد شد. به نظر میرسد افزایش نرخ باروری، بهطور معناداری با «زایش دوبارۀ امید و اعتماد» در جامعه گره خورده است. در شرایطی که فضای نااطمینانی ناشی از سیاستگذاری ناکارآمد و فقدان پاسخگویی تداوم یابد، راهکارهای تشویقیِ صرفاً اخلاقی یا مقطعی برای فرزندآوری، با محدودیت کارایی روبرو خواهند شد؛ چنانکه برخی از مشارکتکنندگان نیز به احتمال بروز پیامدهای ناخواسته و معکوس اشاره کردهاند. این یافته، بیش از آنکه بیانگر یک رابطۀ علّی خطی باشد، نشاندهندۀ ورود به سیستم پیچیدهای است که در آن سیاست، اقتصاد و فرهنگ درهمتنیده شدهاند. البته هرگونه تعمیم قطعی این یافتهها به کل کشور، نیازمند پژوهشهای تکمیلی در بسترهای جغرافیایی و فرهنگی متفاوت است و دامنۀ این مطالعۀ کیفی، امکان تجویز سیاستی فراگیر را ندارد.
سپاسگزاری
مقالۀ حاضر برگرفته از رسالۀ دکتری نویسندۀ اول در رشتۀ جامعهشناسی مسائل اجتماعی ایران است که در دانشگاه یزد بهانجام رسیده است. بدینوسیله از نظرات اصلاحی و ارزشمند داوران رساله در مراحل مختلف اجرای این پژوهش و نیز از پیشنهادات اصلاحی داوران ناشناس مقاله حاضر قدردانی میشود. همچنین از همکاری صمیمانه مصاحبهشوندگان در تحقیق، نیز سپاسگزاری میشود.
[1] The Risk Aversion Theory
[2] Becker
[3] McDonald
[4] Easterlin
[5] The Conflict between Aspirations and Resources Theory
[6] Emmott
[7] Abo-zaid
[8] Hara
[9] Perelli-Harris
[10] Lincoln & Guba
