Extended Abstract

Introduction
Given that the effects to modifications in fertility levels on population growth and structure are more tangible than those of other demographic components such as migration and mortality, Iran's current population policies mainly emphasize improving fertility and childbearing. However, based on demographic studies, the consequences of net migration rate level and trend on population dynamics in origin and destination countries could be equal to, or even higher than, those of fertility. The net effect of migration on population dynamics, mainly fertility trends in the origin and destination societies, are in both direct and indirect ways. In demographic research, considering into account the volume of migration and also migrants' fertility values and behaviors, the direct effect of migration, either positive or negative, on changes in average fertility levels is estimated to be between 0.1 and 0.3.
The impacts of net migration on fertility levels and trends in sending and receiving countries include shifts in fertility norms and values, changes in family structure, and upsetting the balance of age and gender structure, particularly at marriageable and reproductive ages. In general, demographic theories and research claim that the negative balance of migration in sending societies not only causes a direct decrease in total population size, but also acts like a catalyst to and promotes other demographic changes, mostly a decrease in fertility and population growth, in addition to structural changes.According to the existing research gap, this analysis seeks to answer the question: when the country's negative net migration (about -1.9 per thousand during the decades of 2016-2021) remains, or in the expected scenarios of predicting the country's net migration, what will be the effects of its increase or decrease on the level and trend of fertility until 2040.

Method and Data

This study adopts a quantitative and computational demography approach. The research method is based on the secondary analysis of demographic data using demography-specific computational techniques and tools. To estimate and predict the effect of net migration, several demographic techniques were employed, includind indirect methods of migration estimation based on the main demographic components method, the population analysis method to assess the effects of net migration on fertility, and the Castro and Rogers (2019) migration forecasting model to predict migration.

Findings

Based to estimates derived from the main components approach, the country's net migration rate for the periods 2006-2011, 2011-2016, and 2016-2021 were -1.3, -2.5, and -1.9, respectively. In this study, the contribution of the country's net migration to changes in the total fertility level in 2006 and 2016 have been estimated at approximately -0.07 and -0.087, respectively. In the current study, three forms of migration balancing scenarios have been examined to evaluate the effects on fertility trends in the country. The key distinction between these scenarios is the change in migration levels and their effects on fertility rates and patterns. The results show that if the negative net migration increases, i.e. reaches -4 per thousand by 2024, the average fertility rate of the country can reach 1.42 children per woman only related to this reason. Nevertheless, since the net migration drops, leading to zero net migration by 2040, the total fertility rate may rise to nearly 2.1 children per woman by 2040. Iran's population is projected to drop by around 10 million by 2040 simply because of negative net migration as well as indirect effects on fertility levels. In contrast, the third category of net migration scenarios is considered when combined with the policy of increasing the country's fertility, in the scenario that the policy of increasing fertility to 2.5 per woman according to the 7th development plan is successfully implemented, and the adjustment of the negative balance of migration entails reducing the balance to zero. It will increase the total fertility rate up to roughly 2.7 births per woman until 2040.

Discussion and Conclusion

Results of the research show that increasing fertility alone doesn't lead to the rejuvenation of Iran's population age pyramid. Since the Iran's negative net migration, the pattern of changes over the next two decades is expected to have an important influence on both the current and future levels of fertility. The findings of the study are consistent with present demographic literature on the effects of net migration on fertility and demographic trends, particularly (Sobotka 2008; Bagavos 2016; Bojard 2015; Murphy 2016; Ruyssen and Salomone 2018). Regarding the results, policies must be adopted to adjust Iran's net net migration. The implementation of a fertility-increasing policy, regardless of migration management in Iran, lowers and even neutralizes the effects of such policies, and if such policies fail to coincide with the continuation or intensification of the current trend of a negative balance of migration, the rate of population aging will increase sharply.

مقدمه

میزان باروری کل در ایران با یک روند کاهشی از اواخر دهه 1360 به کمتر از سطح جانشینی (1/2 بچه به ازاء هر زن) در اواسط دهه 1380رسید (عباسی شوازی و همکاران، 1387). تداوم باروری پائین در دهه 1390 نگرانی‌ها و دغدغه‌های زیادی را حول موضوع ارتقاء سطح باروری در بین سیاستگذاران کشور شکل داد. جریانی که منجر به تصویب قانون «تعالی خانواده و جوانی جمعیت» توسط مجلس شورای اسلامی در سال 1400 شد که مهم‌ترین هدف آن، ارتقاء سطح باروری و رشد جمعیت است.

این قانون عمدتاً بر مشوق‌های رفاهی و حمایتی دولت در جهت افزایش میزان باروری کل به بالاتر از سطح جانشینی تمرکز دارد و به دیگر عوامل اثرگذار بر کاهش سطح باروری، از جمله تأثیر مهاجرت ، توجه اندک و محدودی دارد. اگرچه در متن سیاست‌های کلان جمعیتی و قانون «تعالی خانواده و جوانی جمعیت» به موضوع مهاجرت و مدیریت آن توجه شده ‌است؛ اما تداوم روند مهاجرفرستی کشور نه تنها به‌طور مستقیم باعث کاهش جمعیت کشور می‌شود، بلکه با کاهش حجم جمعیت در سن باروری باعث کاهش سریع تر باروری کل شده و سرعت سالخوردگی جمعیت را افزایش می‌دهد.

با اطمینان می‌توان گفت که موضوع مهاجرت از ابعاد مغفول مانده سیاست‌های اخیر جمعیتی کشور در خصوص حفظ جوانی جمعیت و مدیریت سایر تبعات اقتصادی و اجتماعی آن است. آثار و پیامدهای جمعیتی جریانات مهاجرهای داخلی در کشور طی دو دهه اخیر، تا حدود زیادی توسط پژوهشگران تشریح شده‌‌است (صادقی و شکریانی، 1395؛ مشفق و گوهری، 1399). اما هنوز درک و فهم روشنی از اثرات روند مهاجرفرستی بر آینده جمعیتی کشور، به‌ویژه بر سطح و روند باروری طی دهه‌های آینده وجود ندارد. طی دو دهه گذشته همواره روند خالص مهاجرت در ایران منفی بوده است، برخی برآوردهای بین المللی نشان می‌دهد که خالص مهاجرت در ایران در دوره زمانی 2020-2015 برابر 275000- نفر بوده است (Migration Policy Institute, 2023).

جریان مهاجرفرستی منجر به خروج جوانان به‌ویژه مردان می‌شود و ساختار سنی و جنسی منطقه مهاجرفرست را نامتوازن می کند (کوششی، 1382). این تغییرات جمعیتی ایجاد شده در اثر مهاجرت سبب تغییرات ساختار سنی و متغیرهای جمعیتی از جمله باروری می‌شود؛ زیرا جمعیت باقیمانده ممکن است الگوهای باروری متفاوتی داشته باشند. نسبت جنسی نامتوازن به وجود آمده در اثر خالص مهاجرتی منفی در سنین ازدواج و فرزندآوری می‌تواند بر کاهش میزان باروری اثر داشته باشد (Sobotka, 2008). طی نیم‌قرن اخیر، کشورهای توسعه‌یافته غربی برای جلوگیری از تشدید سالخوردگی جمعیت و جوان‌سازی ساختار سنی جمعیت‌های‌شان، دو مسیر سیاست‌گذاری را در پیش‌ گرفته‌اند: یکی، سیاست‌های حمایت از خانواده و تشویق فرزندآوری و دیگری، سیاست‌های مهاجرپذیری. اگرچه اثرات این سیاست‌‌ها بر ساختار جمعیتی این کشورها متفاوت و متنوع ارزیابی شده‌؛ اما شواهد علمی (Bagavos, 2016 Desiderio, 2020;) گویای آن است که در تعدادی از این کشورها، روند سالخوردگی جمعیت تا حدود زیادی تعدیل شده ‌است. برای کشورهایی از جمله ایران، با باروری زیر سطح جانشینی و موازنه مهاجرتی منفی، وضعیت آینده جمعیتی به‌مراتب پیچیده‌تر و مبهم‌تر است. 

هدف این مقاله آن است که با استفاده از تکنیک‌های جمعیت‌شناختی در زمینه برآورد و سنجش خالص مهاجرت و نیز برآورد سهم خالص مهاجرت‌های بین المللی در تغییرات سطح و روند باروری کل در ایران، به پیش‌بینی اثرات خالص مهاجرت بر سطح و روند شاخص‌های باروری، در سناریوهای محتمل تا سال 1420 بپردازد.

برآوردهای جمعیتی ما نشان ‌می‌دهد که در آخرین دوره سرشماری کشور (1395-1390)، خالص مهاجرت‌های بین المللی کشور منفی و نزدیک به 4/2- در هزار بوده‌است. تداوم روند خالص مهاجرت منفی کشور می‌تواند اثرات اجرای سیاست‌ها و برنامه‌های فعلی مشوق‌های فرزندآوری در افزایش سطح باروری و حفظ ساختار سنی جوان جمعیت  کشور را تعدیل و خنثی نماید. بنابراین، سؤال اصلی مقاله این است که براساس سناریوهای پیش‌بینی جمعیتی با روش ترکیبی و با فرضیات مختلف روند کاهشی و افزایشی خالص مهاجرت در کشور، اثرات جمعیتی این روندها بر شاخص‌های باروری تا سال ۱۴۲۰ چه خواهد بود؟ اهدافی که در این رابطه دنبال می‌شوند عبارتند از: 1) برآورد خالص مهاجرت‌ کشور طی سال‌های 1400-1385 -؛ 2) برآورد اثر خالص مهاجرت‌ بر میزان باروری کل؛ 3) پیش‌بینی خالص مهاجرت کشور با استفاده از روش‌های پیش‌بینی مهاجرت، بر اساس سناریوهای ثابت، افزایشی و کاهشی خالص مهاجرت تا سال 1420؛ 4) پیش‌بینی تغییرات شاخص‌های باروری، از جمله میزان موالید خام، میزان باروری کل، و میزان تجدید نسل، با درنظرگرفتن سهم خالص مهاجرت‌های خارجی در تغییرات میزان باروری کل در سناریوهای مورد نظر تا سال 1420.

مبانی نظری

در نظریه کلاسیک انتقال جمعیتی نقش مهاجرت در تغییرات جمعیتی کمتر مورد توجه قرار گرفته‌است. اما با توجه افزایش جابه‌جایی های جمعیتی و تأثیر این جابه‌جایی ها بر متغیرهای جمعیتی، اقتصادی و اجتماعی، حوزه مهاجرت بیشتر در کانون توجه نظریه‌پردازان و پژوهشگران قرار گرفت. زلینسکی در دهه 1970 با طرح نظریه انتقال تحرکی، تلاش نمود نقصان‌های نظریه کلاسیک انتقال جمعیتی را تا حدودی برطرف کند، بعدها دیوید کلمنز در اوایل دهه 2000 با طرح نظریه «گذار سوم جمعیتی» بطور قابل توجه به تأثیرات و پیامدهای مهاجرتی در جوامع توسعه یافته پرداخت. 

نظریه انتقال جمعیتی بیان می‌کند که جوامع از سطح موالید و مرگ‌ومیر بالا در مراحل پیش از صنعتی‌شدن به سطح موالید و مرگ‌ومیر پایین در مراحل صنعتی می‌رسند. این روند، تحت‌ تأثیر الگوهای مهاجرت در کشورهای فرستنده و گیرنده، باعث تغییر الگوها و سطوح باروری هم در مبدأ و هم در مقصد می‌شود.

ازآنجاکه مهاجران اساساً مردان جوان در سن کار هستند، جریان‌های مداوم مهاجرتی می‌توانند ترکیب سنی و جنسی جمعیت مبدأ و مقصد را تغییر دهد و تأثیرات متفاوتی بر سطوح باروری داشته ‌باشند. با گذار جوامع از مراحل سنتی به مدرن، میزان باروری آنها به‌تدریج کاهش می‌یابد و مهاجرت‌های بین‌المللی می‌تواند این روندهای تغییرات جمعیتی را تسریع کنند (Caldwel, 2006; Lee, 2003).

از دیدگاه نظریه نئوکلاسیک اقتصادی، مهاجرت ضمن تغییر وضعیت بازارهای کار در کشورهای مبدأ و مقصد، متغیرهای جمعیتی مانند میزان باروری را نیز تحت ‌تأثیر قرار می‌دهد. براساس این نظریه، افراد بر اساس تحلیل هزینه - فایده، تصمیمات اقتصادی می‌گیرند. افزایش سرمایه‌گذاری مهاجران بر روی اعضای به‌جا مانده در مبدأ از جمله فرزندان و اعضاء خانواده‌ها منجر به تغییر رفتارهای باروری آنها می‌شود. این نظریه مدعی است که مهاجرت از دو راه بر متغیرهای باروری مبدأ تاثیر می‌گذارد:

الف) مهاجران با ارسال پول به خانواده‌های خود در مبدأ، وضعیت اقتصادی آنها را بهبود می‌دهند و بهبود شرایط اقتصادی منجر به کاهش میزان باروری بازماندگان مهاجران در مبدأ می‌شود؛ زیرا خانواده‌های مهاجران با دسترسی به منابع مالی بیشتر، به‌جای کمیت بر کیفیت فرزندان سرمایه‌گذاری می‌کنند (De Haas, 2010).

ب) مهاجرت، فشار جمعیتی بر بازارهای کار کشورهای مبدأ را کاهش می‌دهد و به‌طور بالقوه باعث افزایش دستمزد و فرصت‌های شغلی برای افراد باقی‌مانده در جوامع مبدأ می‌شود. درآمد بالاتر و چشم‌انداز شغلی بهتر می‌تواند منجر به کاهش میزان باروری شود (Beine et al., 2008).

درنظریه اقتصاد جدید مهاجرت، عامل مهاجرت را به‌عنوان یکی از راهبردهای خانوار برای تنوع‌بخشی به منابع درآمدی و مدیریت خطر در نظر می‌گیرد.  براساس این نظریه، مهاجرت از چند مسیر باعث کاهش باروری در کشورهای مهاجرفرست می‌شود:

الف) وجوه ارسالی مهاجران (حواله‌ها) می‌تواند برای سرمایه‌گذاری در تحصیلات و سلامت فرزندان باقی‌مانده در مبدأ هزینه شده که منجر به ترجیح خانواده‌های کوچک‌تر در بین آنها می‌شود. این سرمایه‌گذاری می‌تواند پتانسیل درآمدزایی آینده فرزندان را افزایش دهد و در نتیجه، نیاز به خانواده‌های بزرگ‌تر، به‌عنوان شکلی از امنیت اقتصادی، را کاهش دهد (Stark & Bloom, 1985).

ب) مهاجرت مردان، منجر به توانمندسازی بیشتر زنان باقی‌مانده در مبدأ شده و در نتیجه منجر به استقلال بیشتری در تصمیم‌گیری‌های باروری می‌شود (Moore & Pacey, 2004).

نظریه شبکه‌های مهاجرتی بر نقش شبکه‌های اجتماعی در شکل‌دهی به الگوهای رفتاری باروری مهاجران، تأکید می‌کند. این شبکه‌ها نقش مهمی در انتقال و اشاعه ایده‌ها و رفتارها، از جمله موارد مرتبط با رفتارهای باروری ایفا می‌کنند. از دیدگاه این نظریه، مهاجرت از راه‌های زیر بر سطح باروری مبدأ و مقصد تأثیر می‌گذارد:

الف. تغییر الگوهای رفتاری باروری از طریق تبادل اطلاعات بین مبدأ و مقصد.

ب. مهاجران می‌توانند به‌عنوان گروه مرجع عمل کنند و رفتارهای مختلف تنظیم خانواده و انتخاب‌های باروری را به نمایش بگذارند. اطلاعات مربوط به پیشگیری از بارداری و سلامت باروری از کشورهای مقصد می‌تواند به کشور فرستنده منتقل شوند و منجر به کاهش میزان باروری این کشورها شوند (Curran & Saguy, 2001).

ج. مهاجرت، هنجارهای اندازة ایدء‌آل خانواده و زمان ازدواج و فرزندآوری را تغییر می‌دهد و اغلب با ایجاد هنجارهای جدید منجر به کاهش میزان باروری می‌شود (Curran & Saguy, 2001).

نظریه انتقال فرهنگی بر چگونگی انتقال ویژگی‌ها و رفتارهای فرهنگی به نسل‌های بعدی تمرکز دارد. مهاجران، اغلب ارزش‌ها و نگرش‌های مدرن را در مورد اندازه خانواده و سلامت باروری از کشورهای میزبان به جامعه خود انتقال می دهند. این ارزش‌ها می‌توانند بر تصمیمات باروری افراد در کشور فرستنده، تأثیر بگذارند و منجر به کاهش میزان باروری شوند (White & Lindstrom, 2005).

به‌طورِکلی در کشورهای فرستنده، مهاجرت به‌مثابه یک تسهیل‌گر مهم برای دگرگونی‌های جمعیتی به‌ویژه کاهش رشد جمعیت و کاهش سطح باروری عمل می‌کند. مهاجرت می‌تواند به‌عنوان یک عامل محرک دگرگونی‌های ساختاری در پویایی‌های جمعیتی کشورهای مبدأ ایفای نقش نماید. اثرات تجمعی عواملی چون پیشرفت‌های اقتصادی، پذیرش هنجارهای فرهنگی نوین، تحولات ساختاری در نهاد خانواده و افزایش استقلال در تصمیم‌گیری‌های مربوط به باروری که به‌عنوان پیامدهای مهاجرت محسوب می‌شوند، می‌توانند به کاهش مستمر میزان باروری در جوامع مبدأ منجر شوند. این عواملِ درهم‌تنیده، فرایند گذار جمعیتی را در کشورهای درحالِ‌توسعه سرعت می‌بخشند و پتانسیل نیل به باروری پایین در بلندمدت را فراهم می‌کنند.

پیشینه پژوهش

در بسیاری از مطالعات تجربی، پژوهشگران تلاش کردند به مطالعه تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم مهاجرت بر رفتار، سطح و روند باروری در کشورهای مهاجرپذیر و یا مهاجرفرست بپردارند. در تحلیل و بررسی پیشینه تجربی ابتدا به بررسی مطالعاتی می‌پردازیم که به ارزیابی و برآورد اثرات مستقیم مهاجرت بر سطح باروری پرداخته‌اند، سپس تأثیرات غیرمستقیم مهاجرت بر باروری مورد بررسی قرار می‌گیرد.

سوبوتکا^[1] (2008) در مطالعات خود تلاش نموده‌است که به تحلیل اثرات مهاجرت بر جوامع مهاجرپذیر بپردازد. وی مدعی است که در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافتة غربی، زنان مهاجر سطح باروری بالاتری نسبت به زنان بومی دارند. با این‌ وجود، میزان‌های باروری کل این کشورها با توجه‌ به سطح باروری زنان مهاجر افزایش اندکی را نشان‌می‌دهد که اغلب، دامنه آن بین 1/0 تا 3/0 تولد به ازاء هر زن در نوسان است.

لوینگستون و کوهن^[2] (2012) مدعی شدند که اثرات مهاجرت بر افزایش سطح باروری جوامع مقصد معنادار است؛ زیرا اغلب مهاجران در سنین باروری قرار دارند و نقش آنها در افزایش تعداد تولدها در جوامع مقصد به‌طور نسبی بالا است. در ایالات متحده در سال 2010، 23 درصد تولدها مربوط به مادران مهاجر بوده و سهم مهاجران از جمعیت ایالات متحده، بیش از 13 درصد بوده‌است.

مهاجرت با نامتوازن‌سازی ساختار سنی و جنسی مناطق مهاجرفرست، منجر به کاهش باروری این مناطق می‌شود؛ زیرا جریان خروجی مهاجرت بیشتر افراد در سن ازدواج، تشکیل خانواده و فرزندآوری را دربر می‌گیرد. همچنین، در اثر خالص مهاجرت، نسبت جنسی، به‌‌ویژه در سنین ازدواج و فرزندآوری، نامتوازن می‌شود که اغلب با کاهش باروری در این سنین همراه است (Sobotka, 2008).

تأثیرات میزان خالص مهاجرت (NMR) بر میزان باروری کل (TFR) بین مناطق و کشورها با توجه به بافت جمعیتی، اقتصادی و اجتماعی خاص آنها متفاوت است. به‌عنوان مثال، در برخی از کشورهای اروپایی، مهاجرت یک عامل کلیدی در جهت جلوگیری از کاهش جمعیت ملی در این کشورها عمل کرده‌است؛ درحالی‌که در برخی دیگر، به‌دلیل الگوهای مختلف مهاجرت و رفتارهای باروری، تأثیر آن کمتر بوده‌است.

مطالعه باگاوس^[3] (2016) در آلمان نشان‌ داد که میزان باروری کل در بین زنان مهاجر بیشتر از زنان بومی است و باروری این زنان، تا حدودی در افزایش میزان باروری پایین آلمان مؤثر بوده‌است. دیسدرو^[4] (2002) نشان داد که در یک کشور مهاجرپذیر، مهاجرت خالص می‌تواند به اندازه 2/0 تا 5/0 تولد اضافی به ازاء هر زن به میزان باروری بیافزاید. البته، میزان تأثیر بسته به نسبت مهاجران در کل جمعیت و رفتارهای باروری آنها، می‌تواند متغیر باشد.

در مقابل، کشورهایی با میزان خالص مهاجرت منفی که تعداد افراد بیشتری از آنها خارج می‌شوند، ممکن است با افزایش میانگین سنی جمعیت و کاهش نسبت افراد در سال‌های باروری، کاهش میزان باروری خود را تجربه کنند. رقم منفی خالص مهاجرت که اغلب منجر خروج جوانان به‌ویژه مردان می‌شود، می‌تواند ساختار سنی و جنسی منطقه مهاجرفرست را تغییر دهد. این تغییر جمعیتی می‌تواند منجر به تغییرات در میزان باروری شود؛ زیرا جمعیت باقی‌مانده ممکن است الگوهای باروری متفاوتی داشته باشند. همچنین نسبت جنسی نامتوازن به وجود آمده در اثر خالص مهاجرت منفی در سنین ازدواج و فرزندآوری می‌تواند بر کاهش میزان باروری اثر داشته باشد. (Sobotka, 2008).

مطالعات متعددی به تأثیرات غیرمستقیم مهاجرت بر تغییر رفتارها و نگرش‌های باروری جوامع مهاجرفرست پرداخته‌اند. رویسن و سالومونه^[5] (2018) با بررسی چگونگی اثر مهاجرت بین‌المللی بر سطوح باروری در صحرای آفریقا دریافتند که مهاجرت منجر به تغییرات اقتصادی و فرهنگی این مناطق شده و میزان باروری در این مناطق را کاهش داده‌است. مونشی^[6] (2019) با مطالعه چگونگی تأثیر شبکه‌های مهاجرتی بر رفتار باروری در هند، نشان داد که این شبکه‌ها اطلاعات مربوط روش‌های پیشگیری از حاملگی و تنظیم خانواده را اشاعه می‌دهند. کلمنس و تیانگسون^[7] (2017) با بررسی حواله‌های پولی و عرضه نیروی کار در فیلیپین نشان دادند که حواله‌ها می‌توانند شرایط اقتصادی خانواده‌های مهاجر را بهبود بخشیده و منجر به کاهش باروری شوند. آمودو-دورانتس و پوزو^[8] (2014) با مطالعه تأثیر حواله‌ها بر آموزش خانواده‌ها در مبدأ دریافتند که افزایش تحصیلات که با حمایت حواله‌های مالی مهاجران ممکن می‌شود، با کاهش میزان باروری جوامع مبدأ همراه است. سمیونوف و گورودزیسکی^[9] (2013) با مطالعه اثرات مهاجرت بین‌المللی بر نقش‌های جنسیتی در کشورهای مبدأ نتیجه گرفتند که مهاجرت زنان، آنها را توانمندتر می‌سازد و تصمیمات باروری آنها را تحت ‌تأثیر قرار می‌دهد. لیندستروم و لاوستر^[10] (2011) با تجزیه‌وتحلیل نقش شبکه‌های مهاجرتی در گواتمالا نشان دادند که مهاجرت می‌تواند تصمیمات باروری را از طریق روابط اجتماعی تحت‌ تأثیر قرار دهد.

بین^[11] و همکاران (2011) با مطالعه اثرات مهاجرت بر تشکیل سرمایه انسانی نشان دادند، مهاجرت سبب افزایش سرمایه‌گذاری‌های آموزشی در کشورهای مبدأ شده که به کاهش میزان باروری کشورهای مبدأ منجر می‌شود.

روش پژوهش و داده‌ها

روش روش‌شناسی این پژوهش مبتنی بر مدل‌سازی‌های جمعیتی شامل: روش مؤلفه‌های اصلی برای پیش بینی جمعیت برای برآورد خالص مهاجرت، روش تجزیه میزان‌های جمعیتی و مدل پیش‌بینی مهاجرت کاسترو و راجرز است. با توجه به فقدان داده‌های دقیق ورودی و خروجی مهاجرت در ایران، ناگزیر از روش‌های غیرمستقیم برای سنجش خالص مهاجرت‌ها استفاده شد. در این پژوهش داده های ترکیب سنی – جنسی سرشماری‌های کشور در سال‌های 1385 و 1395 برای برآورد خالص مهاجرت استفاده شده است. همچنین جهت داده‌های ثبتی موالید و مرگ‌و‌میر برای برآورد شاخص‌های باروری و مرگ‌و‌میر استفاده شده‌است. در ادامه، تکنیک‌ها و روش جمعیتی مورد استفاده در این مقاله توضیح داده می‌شود:

 الف. معادله برآورد خالص مهاجرت

 خالص مهاجرت نشان دهنده اثر تفاضل جریان ورودی و خروجی مهاجرت‌ها طی یک دوره زمانی مشخص است (محمودیان و مشفق، 1378). با توجه به این‌که داده‌های ورودی و خروجی مهاجرت در کشور وجود ندارد از روش‌های غیر مستقیم استفاده کردیم. روش مؤلفه‌های اصلی برای برآورد مهاجرت، زمانی استفاده می‌شود که داده‌های دقیق و مناسبی برای ورودی‌ها و خروجی‌های مهاجرتی در یک کشور وجود ندارد (زنجانی، 1380). در این پژوهش، خالص مهاجرت با استفاده از روش مؤلفه‌های اصلی و  ترکیب سنی و جنسی جمعیت در سرشماری‌های 1385، 1390 و 1395 و نیز برآورد ضرایب بقاء بین دو سرشماری با استفاده از داده‌های اصلاح شده مرگ‌ومیر ثبت احوال و نیز رفع اشکالات مربوط خطای پوششی این سرشماری‌ها، برآورد شد. خالص مهاجرت از طریق تفاوت بین جمعیت شمارش‌‌شده و جمعیت برآوردشده در زمان سرشماری دوم و با استفاده از معادله زیر محاسبه شد:

که در آن، NM خالص مهاجرت است و آن حاصل تفاضل مهاجرپذیری (I) و مهاجرفرستی (E) است که خود برابر است با تفاضل بین جمعیتی که سرشماری ‌‌شده ( ) و جمعیت برآوردشده ( ) در فاصله بین دو سرشماری. خالص مهاجرت را می‌توان به تفکیک سن و جنس نیز محاسبه کرد (United Nations, 2019).

ب. برآورد سهم خالص مهاجرت در تغییرات میزان باروری کل

جهت برآورد نقش و سهم مهاجران خارج‌‌شده از جمعیت کشور از دو روش تجزیه میزان و سناریوسازی استفاده شد.

روش تجزیه میزان

با توجه به اینکه داده‌های باروری مهاجران خارج‌‌شده از کشور وجود ندارد، با استفاده از ترکیب سنی زنان مهاجر ایرانی ، جمعیت مهاجر غیرایرانی ساکن در ایران و با استفاده از شاخص نسبت کودک به زن، تقریبی از سطح باروری سه گروه جمعیتی شامل جمعیت ملی ایرانی غیرمهاجر، زنان مهاجر ایرانی ساکنِ در خارج از کشور و زنان مهاجر ساکنِ ایران به دست آمد. سپس، با استفاده از منطق تجزیه، میزان‌های جمعیتی به عناصر اولیه سازنده میزان، سهم هریک از طبقات جمعیتی از باروری کل محاسبه‌شده برای سه گروه مشخص شد. در این روش، ابتدا با ادغام و ترکیب کودکان صفر تا چهارسالة سه زیرگروه جمعیتی یعنی جمعیت تابع و ساکن کشور، جمعیت تابع اما ساکن در خارج کشور و جمعیت غیرتابع ولی ساکن ایران، میزان باروری کل برآورد شد. سپس، با توجه به سهم زنان از کل جمعیت در سن باروری، سهم هریک از زیرگروه‌های جمعیتی از سطح باروری کل برآورد شده، مشخص شد.

روش سناریوسازی (What-if scenarios)

در روش سناریوهای «چه می‌شود اگر»، در حالت اول، ترکیب سنی زنان مهاجر برای یک سال مشخص، ثابت درنظر گرفته ‌می‌شود؛ درحالی‌که باروری در هر یک از زیرگروه‌های جمعیتی متغیر است. در حالت دوم، ترکیب زنان مهاجر، مجاز به تغییر هستند؛ درحالی‌که باروری در هر یک از زیرگروه‌های جمعیتی ثابت نگه‌داشته می‌شود. این تکنیک از این واقعیت استفاده می‌کند که TFR را می‌توان برای چندین زیرگروه جمعیتی از زنان با استفاده از فرمول زیر محاسبه کرد:

که در آن؛ t برابر با سال، a برابر با گروه سنی، i زیرگروه،  Bتعداد تولدها، W تعداد زنان، و w سهم زنان هر زیرگروه (در آن گروه) است که در گروه i قرار دارند. در آخرین عبارت این معادله، ASFR_ait نشان‌دهنده باروری است؛ درصورتی‌که w_ait ترکیب زنان در هر یک از زیرگروه‌ها است؛ یا به‌عبارتی، ثابت نگه‌داشتن ASFR برای یک سال مشخص با لحاظ متغیر بودن سهم زنان در هر یک از گروه‌های سنی (w_ait). در این روش ترکیب سنی زنان متغیر و باروری در هر زیرگروه جمعیتی ثابت نگه‌داشته می‌شود. همچنین،  ASFR_ait تغییر می‌کند؛ درحالی‌که w_ait ثابت است. در این سناریو، تعداد زنان در هر گروه سنی نیز ثابت است (Tønnessen, 2017).

ج. پیش‌بینی خالص مهاجرت

مدل کاستروـ راجرز^[12] (1984) برای برآورد و پیش‌بینی خالص مهاجرت در سناریوهای مختلف و نیز مدل‌سازی الگوی سنی و جنسی مهاجران استفاده می‌شود. مدل پیش‌بینی مهاجرت کاسترو-راجرز براساس الگوی برون‌یابی خط روند مهاجرت، با استفاده از روندهای گذشته و اخیر خالص مهاجرت و با درنظرگرفتن فروض مختلف مهاجرتی به برآورد تعداد کل مهاجرت خالص در سناریوهای مختلف در افق زمانی پیش‌بینی می‌پردازد. در این روش می‌توان سناریوهای کاهشی و افزایشی خالص مهاجرت را در مقایسه با سناریوی اصلی پیش‌بینی مهاجرت درنظر گرفت. فرمول اصلی پیش‌بینی خالص مهاجرت بر اساس مدل کاسترو به‌صورت زیر است:

در فرمول فوق R نشان دهنده رشد جمعیت، e  عدد تابع نمائی، nm خالص مهاجرت است.

د. روش پیش‌بینی جمعیت

پیش‌بینی جمعیت با روش ترکیبی و با استفاده از نرم‌افزار اسپکتروم انجام شده است. تدوین مفروضات مربوط به خالص مهاجرت، براساس نتایج حاصل از روش کاسترو ـ راجرز ، و مفروضات مربوط به سطح و روند باروری کل در افق 1420، و بر اساس سهم خالص مهاجرت در تغییرات میزان باروری کل که برای دهه 1395-1385 برابر با 08/0- است، برآورد شد. با توجه به درصد تغییرات ترازهای مهاجرتی در سناریوهای مختلف، سهم خالص مهاجرت در افزایش یا کاهش باروری تا افق 1420 برآورد شد. همچنین، مفروضات امید زندگی با استفاده از مدل‌های جمعیتی مرگ‌ومیر و به‌کارگیری نرم‌افزار PAS صورت گرفته است.

یافته‌ها

برآورد خالص مهاجرت

جدول 1، تعداد و میزان خالص مهاجرت براساس روش مؤلفه‌های اصلی رشد، برای کل کشور طی دوره 1400-1385  را نشان می‌دهد. ارقام مندرج در این جدول نشان ‌می‌دهد که تعداد و میزان سالانه خالص مهاجرت در کشور منفی بوده است؛ اما در دوره 1395-1390 افزایش محسوسی داشته و به 4/2- در هزار رسیده‌است. با این‌حال، در دوره پنج‌ساله منتهی به سال 1400 به 9/1- در هزار کاهش یافته‌است. تعداد سالانه خالص مهاجرت کشور در دوره 1400-1395 -0، 157139- نفر برآورد شد. این رقم بیانگر آن است که طی این دوره، سالانه نزدیک به 157 هزار نفر به‌دلیل خالص منفی مهاجرت، از کل جمعیت کشور کاسته شده‌است.

جدول 1. برآورد تعداد و میزان خالص مهاجرت‌های خارجی طی دوره 1385-1400

Table 1. Estimation of the size and rate of net migration for the years 2006-2021 in Iran

منبع: محاسبات محقق بر اساس داده‌های سرشماری (1395-1385) و نیز برآورد جمعیت ایران برای سال 1400، توسط مرکز آمار ایران

برآورد اثر خالص مهاجرت بر تغییرات میزان باروری کل

تأثیرات جریانات مهاجرفرستی و مهاجرپذیری بر تغییرات سطح و روند باروری کل، با توجه به ترکیب سنی و جنسی مهاجران، میزان تفاوت در سطوح باروری جوامع مبدأ و مقصد و نیز سیاست‌های مهاجرتی، از کشوری به کشور دیگر متفاوت است. مطالعات جمعیتی (Sobotka, 2008; Parrado & Morgan, 2008; Fargues, 2007) نشان داده که اثر میزان خالص مهاجرت بر تغییرات میزان باروری کل، حدود 1/0 تا 3/0 بچه است. جهت سنجش اثر خالص مهاجرت بر میزان باروری کل مبدأ و مقصد، داده‌های موالید، جمعیت زنان در سن باروری و همچنین تعداد جمعیت به تفکیک مهاجر و غیرمهاجر ضروری است. با توجه به فقدان اطلاعات باروری مهاجران خارج‌‌شده و واردشده و سهم آنها از سطح باروری از روش‌های غیرمستقیم برآورد باروری استفاده کردیم. در روشی که در ادامه توضیح داده می‌شود، فرض بر این است که سهم زنان از باروری کل تابعی از نسبت آنها به کل زنان در سن باروری است. با استفاده از روش نسبت کودک به زن (CWR) که از جمعیت کودکان زیر ده سال و ترکیب سنی زنان برای برآورد میزان باروری کل استفاده می‌کند، ابتدا برای کل جمعیت زنان، مشتمل بر زنان ایرانی حاضر در داخل کشور، جمعیت زنان ایرانی مهاجرت‌کرده به خارج کشور و جمعیت غیرایرانی مهاجرت‌کرده به داخل، میزان باروری کل محاسبه شد؛ سپس سهم هر یک از زنان از مقدار باروری کل به شرح جدول 2 مشخص شد.

همان‌طور که ملاحظه می‌شود، براساس نتایج حاصل از روش استفاده‌شده، میزان باروری کل برای مجموع سه گروه مورد مطالعه، برابر با 10/2 بچه به‌دست آمد که سهم زنان ایرانی حاضر بدون ملاحظه اثر مهاجرت، برابر 85/1 بچه، سهم زنان ایرانی غایب از جمعیت، به‌دلیل مهاجرت به خارج کشور، برابر با 123/0، و سهم زنان غیرایرانی حاضر در جمعیت، به‌دلیل مهاجرت به داخل، برابر با 036/0 بچه برآورد شد. بر این اساس، زنان مهاجرت‌کرده به خارج، میزان باروری کل را  123/0 کاهش داده‌اند و در مقابل، زنان مهاجر واردشده به داخل، این شاخص را 036/0 افزایش داده‌اند. در نتیجه، اثر خالص مهاجرت بر سطح باروری برای سال 1395 حدود 087/0- برآورد می‌شود (جدول 2).

جدول 2. برآورد سهم زنان مهاجرت‌کرده به داخل و خارج، از میزان باروری کل در سال 1395

Table 2. Estimation of the share of the effect of the Net migration on the total fertility rate in Iran (2016)

برای اطمینان بیشتر از صحت اثر خالص مهاجرت برآوردشده بر میزان باروری کل، از روش اگر - سناریو نیز استفاده شد. در این روش، فرض می‌شود که اگر زیرگروه‌های جمعیتی، دارای ترکیب سنی متفاوت اما از میزان‌های باروری ویژه سنی یکسانی برخوردار باشند، سهم هر یک از آنها از میزان باروری کل چقدر خواهد بود. براساس این روش، اثر خالص مهاجرتی بر میزان باروری کل 075/0- برآورد شد (جدول 3). بنابراین، طبق محاسبات این پژوهش، میزان اثر خالص مهاجرت بر باروری کل در ایران، از آنچه در مطالعات بین‌المللی محاسبه شده‌‌است (حدود 1 تا 3 دهم) کمتر بوده و مقدار آن بین 075/0- تا 087/0- به‌دست می‌آید. اگر میانگین دو عدد را در نظر بگیریم، سهم زنان ایرانی ساکن خارج کشور از TFR کل حدود 08/0 برآورد می‌شود؛ بدین معنا که اگر جمعیت زنان مهاجر خارج‌‌شده از کشور خارج نمی‌شدند، میزان باروری کل کشور به اندازه 08/0 افزایش می‌یافت. به بیان دیگر، فقدان حضور این زنان، به‌طور متوسط موجب کاهش 08/0 در میزان باروری کل شده ‌است.

در سناریوی ثابت، روند تغییرات خالص مهاجرت در طول دوره پیش‌بینی ثابت است. در سناریوهای افزایشی و کاهشی 25 درصد، فرض بر این است که تا سال 1420 خالص مهاجرتی منفی افزایش یا کاهش بیابد. در سناریوی ثابت، یعنی تداوم خالص منفی مهاجرتی، میزان باروری کل تا سال 1420 از 74/1 بالاتر نخواهد رفت. در سناریوهای افزایشی، با توجه به مقدار افزایش خالص مهاجرت منفی، میزان باروری کل کاهش خواهد یافت و در بدبینانه‌ترین حالت به 42/1 خواهد رسید. برعکس، در سناریوهای کاهشی، در خوش‌بینانه‌ترین حالت، انتظار می‌رود به‌دنبال حذف اثر مهاجرت بر سطح باروری، میزان باروری کل به 10/2 بچه، یعنی سطح جانشینی، افزایش یابد. در حالت اولِ سناریوهای سیاستی، با فرض این‌که تا پایان برنامه هفتم، یعنی سال 1407، میزان باروری کل به 5/2 برسد، تداوم روند فعلی خالص مهاجرت موجب کاهش آن به 25/2 می‌شود؛ اما بر اساس سناریوهای دو و سه سیاستی، اگر میزان باروری کل تا پایان برنامه هفتم توسعه بین 10/2 تا 5/2 قرار گیرد، با حذف تدریجی اثر خالص مهاجرت تا سال 1420، میزان باروری کل می‌تواند از 3/2 تا 7/2 افزایش یابد (جدول 4).

جدول 3. محاسبه اثر زنان مهاجرت کرده به خارج از کشور بر میزان باروری کل به تفکیک گروه‌های مختلف سنی (1395)

Table 3. Estimation of the impact of the age composition of women who moved abroad on the total fertility rate-2016

جدول 4. برآورد میزان باروری کل (TFR) در سال 1420، بر اساس سناریوهای چهارگانه پیش‌بینی خالص مهاجرت با مدل کاسترو-راجرز

Table4. Projection of NMR based on the Castro-Rogers model in increasing and decreasing scenarios using up to the horizon of 2040

مقایسه روند میزان باروری کل و تجدید نسل در سناریوهای ثابت، افزایشی و کاهشیِ خالص مهاجرتی

جدول 5، روند تغییرات میزان باروری کل (TFR) و میزان ناخالص تجدید نسل (GRR) را در سه سناریوی ثابت، افزایشی و کاهشی خالص مهاجرت نشان‌می‌دهد. درصدهای افزایشی و کاهشی خالص مهاجرت در سناریوهای پلکانی، به وضوح اثرات خود را در تغییرات سطح و روند باروری کل و تجدید نسل نشان‌می‌دهند. در بدترین سناریوی مهاجرفرستی، یعنی افزایش صددرصدی، انتظار می‌رود تا سال 1420، میزان باروری کل به 42/1 بچه به ازاء هر زن و میزان تجدید نسل به 71/0 کاهش یابد. این دو شاخص در اثر خالص مهاجرت منفی، بین 17 تا 18 درصد کاهش نشان می‌دهند. در مقابل، کاهش صددرصدی خالص مهاجرت منفی، یعنی صفر شدن خالص مهاجرت، منجر به افزایش سطح باروری و تجدید نسل تا 21 درصد می‌شود (جدول 5).

جدول 5. اثرات خالص مهاجرت بر میزان باروری کل در سناریوهای افزایشی و کاهشی تا سال 1420

Table 5. Effects of net migration on TFR and GRR in increasing and decreasing scenarios until 2040

جدول 6 نتایج اثرات تداوم خالص مهاجرت را بر تغییرات تعداد و میزان خام موالید کشور تا سال 1420 در قالب سناریوهای ثابت، افزایشی و کاهشی نشان می‌دهد. همان‌طور که ملاحظه می‌شود، افزایش پلکانی درصدی خالص مهاجرت منفی می‌تواند منجر به کاهش میزان خام موالید تا حدود 45 درصد تا سال 1420 شود. در مقابل، کاهش خالص مهاجرت منفی، نه‌تنها از کاهش بیشتر میزان خام موالید جلوگیری می‌کند، بلکه در اثر حذف اثر تدریجی مهاجرفرستی بر سطح باروری کل و ساختار سنی، زمینه افزایش 2/2 درصدی میزان خام موالید را فراهم می‌کند. همانطور که مشاهده می‌شود، درصورت تحقق سناریوی افزایش صددرصدی مهاجرفرستی، انتظار می‌رود میزان خام موالید تا 2/7 در هزار کاهش بیابد؛ اما اگر سناریوی کاهش صددرصدی خالص مهاجرت منفی تحقق یابد، انتظار می‌رود که این میزان با اندکی افزایش، روند نسبتاً ثابتی را طی نموده و به 7/13 در هزار برسد (جدول 6).

جدول 6. اثرات خالص مهاجرت در سناریوهای مختلف بر میزان خام موالید تا سال 1420

Table 6. Effects of Net migration scenarios on CBR until 2040

بررسی اثرات سناریوهای مختلف خالص مهاجرت بر سیاست افزایش باروری

در حال حاضر، هدف اصلی قانون «تعالی خانواده و جوانی جمعیت» و نیز برنامه هفتم توسعه افزایش میزان باروری کل کشور به بالاتر از سطح جانشینی است. مهمترین هدف برنامه هفتم توسعه، تحقق میزان باروری کل 5/2 بچه به ازاء هر زن تا پایان اجرای برنامه (سال 1407) است. با وجود این واقعیت که خالص مهاجرت، تمامی شاخص‌های جمعیتی کشور از جمله سطح و روند باروری را تحت‌الشعاع خود قرار خواهد داد، مسئله مهاجرت در سیاست‌گذاری جمعیتی کشور مغفول مانده ‌است؛ مسئله‌ای که می‌تواند تمامی تلاش‌های دولت در جهت افزایش باروری را کم‌اثر و حتی خنثی کند.

جهت بررسی اثر خالص مهاجرت بر اهداف تعیین‌شده در سیاست‌های جمعیتی کشور (ارتقاء سطح باروری کل)، سه دسته سناریوی جمعیتی طبق جدول 7 درنظر گرفته شده‌است. در سناریوی نخست فرض شده‌ است که میزان باروری کل تا سال ۱۴۰۷ به سطح جانشینی ـ 1/2 بچه به ازاء هر زن ـ برسد و به موازات آن تا سال ۱۴۲۰ خالص مهاجرت کشور نیز صفر شود. در سناریوی دوم، فرض بر این است که تا سال ۱۴۰۷ هدف جمعیتی برنامه هفتم توسعه، یعنی میزان باروری کل 5/2 بچه به‌ازای هر زن، تحقق یابد، اما خالص مهاجرت فعلی (9/1- در هزار) تا پایان دوره پیش‌بینی ثابت بماند. در سناریوی سوم، فرض این است که تا سال ۱۴۰۷ هدف جمعیتی برنامه هفتم توسعه که رسیدن میزان باروری کل به 5/2 بچه به‌ازای هر زن می‌باشد، محقق شود؛ اما خالص مهاجرت فعلی (9/1- در هزار) تا سال 1407 با روندی کاهشی به صفر تنزل یابد.

مفروضات سناریوی نخست، افزایش میزان باروری کل به 1/2 بچه تا سال 1407 و کاهش میزان مهاجرت خالص از 9/1- در هزار در سال 1400 به صفر تا سال 1420 است. در صورت تحقق این سناریوی جمعیتی، تا سال 1420 میزان باروری کل به حدود 3/2 بچه به‌ازای هر زن خواهد رسید و میزان خالص تجدید نسل (GRR) نیز از 86/0 واحد به 14/1 در سال 1420 خواهد رسید. در سناریوی دوم، چنین مفروض است که افزایش میزان باروری کل به 5/2 بچه تا سال 1407 و میزان مهاجرت خالص تا سال 1420 در حدود 9/1- در هزار ثابت بماند. در صورت تحقق این سناریو، میزان باروری کل به حدود 43/2 بچه به‌ازای هر زن تا سال 1410 خواهد رسید؛ اما تداوم خالص مهاجرت این افزایش، سطح باروری را تعدیل می‌کند و در اثر خالص مهاجرت، میزان باروری کل به 25/2 بچه در سال 1420 تنزل خواهد یافت. در سناریوی سوم سیاستی، فرض براین است که میزان باروری کل تا سال 1407 به 5/2 بچه برسد و میزان مهاجرت خالص تا سال 1420 به صفر نیل کند. در صورت تحقق این سناریو، اثر خالص مهاجرت بر میزان باروری کل خواهد شد و در صورت افزایش میزان باروری کل به 5/2 بچه به ازاء هر زن و صفر شدن خالص مهاجرت تا سال 1420، انتظار می‌رود در انتهای دوره پیش‌بینی، میزان باروری کل به 7/2 بچه برسد (جدول 7).

جدول 7. اثرات سیاست‌های جمعیتی کشور بر باروری تا سال 1420، با در نظر گرفتن خالص مهاجرت‌

Table 7. The effects of population policies considering the balance of migrations on the total fertility rate until 2040