نوع مقاله : پژوهشی
موضوعات
عنوان مقاله English
نویسندگان English
Childbearing intentions reflect individuals’ plans regarding childbearing, which are largely shaped by both actual and perceived conditions, and are considered strong predictors of subsequent fertility behavior. This study aims to examine the determinants of childbearing intentions in rural areas of Iran through a secondary analysis of data from the National Fertility Intentions Survey (2016). The findings revealed that 36% of married individuals of reproductive age expressed a desire to have children. Influential factors included internal and psychological motivations (personal identity and the desire for parenthood), population policies, religious values, replacement motives (child loss or remarriage), and social encouragement rooted in cultural norms and collectivist structures. Conversely, major barriers included economic pressures and livelihood concerns, biological and reproductive health obstacles, social-age constraints, age-spacing considerations, reluctance toward parenting roles, and conflicts between social and educational roles-highlighting a value transition and the influence of emerging social roles, particularly for women. Logistic regression analysis showed that demographic variables (age and sex), economic factors (financial status and employment), and previous reproductive experiences (cesarean delivery and miscarriage) significantly influenced fertility intentions. The number of desired children and spouse-related characteristics also played key roles in shaping couples’ decisions. enhancing Childbearing intention requires multidimensional policies that reduce economic pressures, improve healthcare services, and address evolving cultural and psychological dynamics.
کلیدواژهها English
Extended Abstract
Introduction
Population issues represent a complex and multidimensional phenomenon influenced by economic, social, cultural, and political factors, and they consistently drawing the attention of planners and policymakers. Demographic transitions worldwide—particularly the unprecedented decline in fertility rates in both developed and developing countries—constitute one of the most prominent features of population change. This process typically begins with a reduction in mortality rates, followed by a decrease in birth rates. Globally, the total fertility rate (TFR) declined from 4.9 children per woman in the 1950s to 2.3 in 2023. In Iran, this demographic transition occurred indirectly from the early 1970s to the late 1990s, resulting in a sharp decrease in TFR—from approximately 7 children in the 1960s to 1.8 in 2011 and 2.01 in 2016. This decline is evident in both urban (1.86 children) and rural (2.48 children) areas, although fertility remains higher in rural settings. The urban-rural fertility gap in Iran appears to follow an inverted U-shaped pattern: in the early stages of transition, urban areas experience fertility decline earlier, widening the gap due to relative fertility stability in rural areas; however, as rural regions enter the transition, the gap narrows. Multiple factors contribute to these demographic changes. Focusing on rural areas of Iran, which accounted for approximately 26% of the country’s population in 2016, this study investigates the determinants of childbearing intentions. This topic is particularly significant, as rural areas—once crucial in maintaining replacement-level fertility—now face challenges such as youth outmigration, declining marriage rates, and shifting family attitudes.
Method and Data
This study is based on secondary analysis of data from the 2016 National Survey on Childbearing Intentions and Related Factors from the Perspective of Urban and Rural Populations in Iran. The statistical population included married men (with wives of reproductive age) and married women aged 15 to 49 residing in urban and rural regions. The initial sample consisted of 20,935 individuals from 31 provinces. After applying weights based on the 2016 census and adjusting for gender and age group distributions, the sample was reduced to 6,756 respondents (3,331 women and 3,425 men). This adjustment aimed to standardize gender ratios and age groups.
Findings
The results revealed that 36% of individuals in rural areas expressed a desire to have children, while 64% did not—indicating a notable decline in childbearing intentions in these regions. Spatial distribution of childbearing intentions followed a statistically significant clustering pattern. The highest childbearing intentions (62.9%) were observed in Khuzestan and Kurdistan provinces, while the lowest rates (18.2%) were recorded in Tehran, Ardabil, Isfahan, Qazvin, Qom, and Gilan. This pattern aligns with spatial diffusion theory, suggesting that geographically proximate areas tend to share similar norms and behaviors. Determinants of fertility intention include individual, cultural, social, and structural components. Internal and psychological motivations—such as the desire for parenthood and a sense of identity—are among the most influential encouraging factors. Social pressure and support are rooted in the cultural norms and collectivist structures of rural communities. Governmental incentives and religious beliefs also reinforce childbearing intentions. Conversely, economic pressures—including livelihood difficulties, insufficient income, lack of suitable housing, and concerns about children’s future—act as major deterrents. Biological and reproductive health barriers, such as physical limitations and genetic concerns, along with social and age-related norms (e.g., planned birth spacing and age expectations), also decrease fertility intention. Additionally, lifestyle changes, young couples’ priorities (such as education and relationship stabilization), and psychological unpreparedness further inhibit fertility. Logistic regression analysis indicated that demographic variables such as gender and age have significant effects. Men showed a higher propensity toward fertility compared to women, possibly due to differing social expectations and the physical burdens of pregnancy borne by women. The decline in fertility intention with increasing age was associated with concerns regarding health and financial security. Financial status and employment had a direct impact on fertility decisions; individuals with weaker economic conditions were less inclined to have children. Higher educational attainment was positively correlated with fertility intention, potentially due to greater awareness and deliberate planning. Religious beliefs and past fertility experiences—including cesarean sections, miscarriages, and number of existing children—also influenced decision-making. The number of desired children emerged as the strongest predictor of fertility intention, highlighting the role of personal family preferences alongside structural factors.
Discussion and Conclusion
Childbearing intentions in rural Iran are shaped by a combination of structural, cultural, and individual factors. Declining fertility intentions—particularly due to economic pressures, lifestyle changes, and evolving priorities among younger couples—poses serious challenges to maintaining population replacement levels. Geographic disparities in childbearing intentions underscore the influence of local norms and the spatial diffusion of reproductive behavior. While affective motivations for parenthood, social norms, and governmental incentives encourage fertility, they are countered by livelihood constraints, biological barriers, and changing attitudes. Addressing childbearing intentions requires a multidimensional policy approach, including reducing economic pressures, enhancing healthcare services, providing psychological support (particularly for women), and strengthening targeted incentive policies. Such strategies may improve childbearing intentions and help maintain demographic balance in rural areas.
مقدمه
گذار باروری در ایران بهصورت غیرمستقیم در فاصله زمانی ابتدای دهه ۱۳۵۰ تا اواخر دهه ۱۳۷۰ رخ داده است. یکی از حوزههایی که در دهههای اخیر در کشور دچار تحولات قابلتوجهی شده، کنش فرزندآوری افراد و خانوادههاست، بهگونهای که کاهش باروری به یکی از ترجیحات اصلی خانوادههای ایرانی تبدیل شده است (عباسیشوازی و حسینی چاوشی، ۱۳۹۲). با توجه به کاهش سریع باروری در تمام مناطق جغرافیایی و زیرگروههای مختلف جمعیتی، از آن با عنوان همگرایی در کنش باروری یاد میشود. در این راستا، میزان باروری کل از حدود ۷ فرزند در اوایل دهه ۱۳۴۰، به 8/1 فرزند در سال ۱۳۹۰ و ۰۱/۲ فرزند در سال ۱۳۹۵ کاهش یافته است (مرکز آمار ایران، ۱۳۹۵). در ایران، نقاط شهری و روستایی همچنان سطوح باروری متفاوتی دارند. این شاخص در سال ۱۳۹۵ برای مناطق شهری برابر با ۸۶/۱ فرزند و برای مناطق روستایی معادل ۴۸/۲ فرزند بوده است (مرکز آمار ایران، ۱۳۹۵). به عبارتی با وجود روند همگرایی رفتار باروری و کاهش آن در کل کشور، سطح باروری روستایی بیشتر از شهری است.
همچنین اغلب زمان و شدت کاهش باروری در مناطق مختلف یک کشور متفاوت است و این موضوع میتواند به شکافهای باروری قابل توجهی میان مناطق منجر شود (Pezzulo et al., 2021). تفاوتهای باروری بر اساس محل سکونت (بدون لحاظ کردن آموزش)، اغلب الگوی U شکل دارند (Lerch, 2017). در آغاز گذار باروری شکاف باروری شهری-روستایی بزرگتر است و نسبت باروری روستا به شهر بهصورت U وارونه ظاهر میشود. به عبارتی در مراحل اولیه، مناطق شهری زودتر وارد دوره کاهش باروری میشوند و ثبات باروری در مناطق روستایی سبب افزایش شکاف باروری میشود. با گذشت زمان، مناطق روستایی نیز وارد این گذار میشوند و شکاف باروری روستایی-شهری شروع به کاهش میکند؛ هرچند معمولاً میزان کاهش در شهرها بیشتر بود. در ادامه، کاهش باروری در مناطق روستایی شدت میگیرد و شکاف میان مناطق شهری و روستایی دوباره کاهش مییابد. در نتیجه، الگوی سهمرحلهای U وارونه در شکاف باروری شهری و روستایی پدید میآید (Lerch, 2019; Garenne & Joseph, 2002). در چند دهه گذشته تلاشهای بسیاری برای توضیح این تغییرات انجام شده است. این توضیحات دامنهای از توسعه اقتصادی تا توسعه اجتماعی، از جمله آموزش همگانی، شرایط تغییر یافته مرگومیر و خدمات بهداشتی (بهویژه بهداشت باروری) را در بر میگیرد. از نظر لوتز[1] مفهوم «گذار جمعیتی مبتنی بر شناخت»[2] میتواند کلید درک تفاوتهای کاهش باروری در بسترهای مختلف باشد و بر سطح متفاوتی از تعیینکنندهها (از شناختی تا تعیینکنندههای اجتماعی و اقتصادی) استوار است (Adhikari et al, 2024).
میتوان گفت امروزه ادبیات گستردهای به توصیف و تحلیل علل کاهش میزان باروری پرداخته است. با گذر زمان، نوعی اجماع نسبی در خصوص عوامل اجتماعی-اقتصادی مؤثر بر باروری شکل گرفته است؛ بهگونهای که افزایش سطح تحصیلات زنان و کاهش مرگومیر کودکان اکنون بهعنوان عوامل ضروری برای وقوع گذار از باروری بالا به باروری پایین شناخته میشوند (Bongaarts & Hodgson, 2023). همچنین طیف وسیعی از عوامل اجتماعی، اقتصادی و شخصی، از جمله رفتار باروری، سطوح بالاتر تحصیلات به ویژه برای زنان، عدم اطمینان اقتصادی (بیکاری یا فرصت های شغلی، فشار شغلی)، تغییرات در تشکیل خانواده (تأخیر در ازدواج)، و شرایط چالش برانگیز مسکن، جوانان را مجبور میکند، دیرتر خانه والدین را ترک کنند و این بر کاهش میزان فرزندآوری تاثیرگذار بوده است (عامریان و همکاران، 1395؛ حسنی و همکاران، 1398).
با این حال، یک مناقشه مهم همچنان حلنشده باقی مانده است. این مناقشه به دیدگاهی رایج مربوط میشود مبنی بر اینکه تغییر در تمایلات و ترجیحات فرزندآوری عامل میانجی اصلی در ارتباط میان تحولات اجتماعی-اقتصادی و کاهش باروری است. به عبارتی چالش کاهش باروری، در واقع چالش، کاهش تمایلات فرزندآوری افراد است، نه کاهش باروری ناخواسته (Bongaarts, 2024). اکنون به روشنی مشخص شده است که تمایلات افراد برای فرزندآوری، پیشبینیکننده مهم باروری در آینده است. جایی که افراد توانایی عملیکردن ترجیحات خود را از طریق استفاده مؤثر از روشهای پیشگیری از بارداری دارند، تمایلات و ترجیحات فرزندآوری تعیینکننده کلیدی رفتار و کنش فرزندآوری هستند (Basten et al., 2013).
براساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۵ از کل جمعیت ۷۹ میلیون و ۹۲۶ هزار و ۲۷۰ نفری؛ ۲۰ میلیون و ۷۳۰ هزار و ۶۲۵ نفر (9/25 درصد) در روستاها ساکن بودند. این جمعیت در ۶۲ هزار و ۲۸۴ آبادی توزیع شدهاند. این درحالی است که در اولین سرشماری نفوس و مسکن در سال ۱۳۳۵، 6/68 درصد جمعیت کشور را روستاییان تشکیل میدادند (مرکز آمار ایران، 1395). بنابراین روند جمعیتی کشور نشان از کاهش نسبت روستانشینی دارد. با توجه به این که در سال 1395 حدود 26 درصد جمعیت ایران در مناطق روستایی سکونت دارد، میتوان گفت یکی از کانون های اصلی مورد توجه بر افزایش فرزندآوری توجه به تمایلات، نیات و رفتار فرزندآوری مناطق روستایی است. بنابراین با توجه به روند کاهشی میزان باروری در ایران طی دهههای اخیر، بررسی تمایل به فرزندآوری در میان گروههای مختلف جمعیتی، بهویژه در مناطق روستایی، اهمیت فزایندهای یافته است. مناطق روستایی که تا پیش از این سهم عمدهای در حفظ سطح جایگزینی جمعیت داشتند، اکنون با چالشهای متعددی همچون مهاجرت جوانان، کاهش ازدواج، و تغییر در نگرشهای خانوادگی مواجهاند. از سوی دیگر، اگرچه در سالهای اخیر مطالعات متعددی با دادههای بهروزتر انجام شده است؛اما بیشتر آنها بر جمعیت شهری یا کل کشور تمرکز داشته و کمتر به جمعیت روستایی بهطور تفکیکشده پرداختهاند. در این میان، پژوهش حاضر با تکیه بر حجم نمونهای گسترده از مناطق روستایی ایران، در تلاش است تا خلأ موجود در ادبیات را پوشش دهد و تصویری تاریخی اما ارزشمند از وضعیت تمایلات فرزندآوری در این بخش از جامعه ارائه کند. در چنین شرایطی، شناسایی عوامل تأثیرگذار بر تمایل به فرزندآوری در میان جمعیت روستایی، میتواند به سیاستگذاران در طراحی برنامههای حمایتی و بازتولید جمعیتی هدفمند یاری رساند. در این راستا پژوهش حاضر به دنبال این است که عوامل تعیین کننده تمایل به فرزندآوری در مناطق روستایی ایران کدامند؟
مبانی نظری
درک آنچه زیربنای فرزندآوری و رفتار باروری است یکی از پرسشهای اصلی در جمعیتشناسی است و ادبیات قابل توجهی در مورد عوامل تعیینکننده باروری وجود دارد. رویکرد متداول به مطالعات باروری، مبتنی بر این فرض اساسی است که تصمیمگیری درباره تعداد فرزندان به طور کلی امری شخصی است و در چارچوب تصمیمگیریهای خانواده صورت میگیرد. بنابراین، پرسش این است که چگونه افراد در محیطهای مختلف تصمیمهایی همانند و یکسان درباره تعداد فرزندان میگیرند؟ نظریههای انتخاب عقلانی بر اهمیت نسبی عوامل مختلفی مثل توسعه اقتصادی و اجتماعی، درآمد، تحصیلات، موقعیت اجتماعی و به طور کلی همانندی مشخصههای اقتصادی و اجتماعی در تأثیرگذاری بر چنین تصمیمگیریهای فردی تأکید میکنند. تصور بر این است که ظرفیتسازی افراد میتواند تصمیمگیری درباره تعداد فرزندان را تغییر دهد. با این حال، شواهدی به دست آمده که نشان میدهد عوامل سطح خانوار و نیز عوامل فردی قادر نیستند جریان کامل گذار باروری در بسیاری از کشورها و مناطق دنیا را تبیین کنند (Zhang et al, 2022; Reed et al, 1999).
جامعهشناسان باروری را در دو سطح خرد و کلان مورد بررسی قرار میدهند. آنها با اشاره به نقش ساختار ـ عاملیت، معتقدند که در فرزندآوری فقط عوامل سطح کلان مانند عوامل محیطی- اجتماعی، اقتصادی و سیاسی و مذهبی تأثیرگذار نیستند؛ بلکه در سطح خرد، انگیزههای شخصی، سلیقهها، نگرشهای افراد و طرز تلقی آنها از جامعه و باروری، تعیینکنندهی تمایلات فرزندآوری آنان خواهد بود. جامعهشناسان باتوجه به تأثیر سطوح خرد و کلان بر باروری جوامع را به دو دستهی توسعهیافته و توسعهنیافته تقسیم میکنند و تأثیر متفاوت سطوح خرد و کلان در این دو نوع جوامع بر باروری را مورد بررسی قرار میدهند. در جوامع توسعهیافته، توسعه اقتصادی و اجتماعی بالا روی رفتار باروری خانواده تأثیر میگذاردو خود افراد تعیینکننده رفتار باروری خود هستند؛ چرا که سطح توسعهیافتگی ارزشهای عقلانی را در فرد درونی کرده و ارتباط دیالکتیکی در سطح خرد و کلان به بازتولید و دوام چنین ارزشهایی یاری میرساند. ولی در جوامع توسعهنیافته، سیاستهای جمعیتی دولت بر نگرش و رفتار باروری مردم نقشآفرینی بیشتر و قویتری دارد تا خواست و میل خود مردم (Lesthaeghe & Surkyn, 2008; Spéder & Kapitány, 2009).
باتوجه به نظریههای اقتصادی (لیبنشتاین و بکر)[3]، فرض بر این است که عوامل اقتصادی و اجتماعی افراد از جمله وضعیت و سطح سواد زنان و مردان و منشأ شهری و روستایی بودن و شاغل یا غیرشاغل بودن آنان که متأثر از میزان نوسازی و توسعه در جامعه است، از عوامل مهم تأثیرگذار بر رفتار باروری و شکل دهندة ایدهآلها و تمایلات فرزندآوری است. در کنار این عوامل، باید به گستره و سطح و عمق ارتباطات افراد نیز توجه کرد. نظریهی اشاعه باروری بر نقش اشاعة ایدهها و هنجارهای نوین اجتماعی در ارتباط با ترجیحات بُعد خانوار و وسایل تنظیم خانواده از طریق شبکههای رسمی و غیررسمی تعامل اجتماعی به عنوان عامل اصلی تغییرات باروری تأکید دارد (Cleland & Wilson, 1987). در چارچوب این نظریه، بر نوآوری رفتاری، تغییر ایدهها و پویایی اجتماعی، اشاعه رفتارها و اطلاعات جدید تأکید میشود.
گذار دوم جمعیتی شامل «باروری پایینتر از سطح جانشینی، شکلهای متنوعی از زندگی مشترک بدون ازدواج، فاصله میان ازدواج و فرزندآوری» است (Lesthaeghe & Surkyn, 2008; Lesthaeghe, 2014). محرک اصلی این روندها، تغییرات فرهنگی بهسوی نگرشها و هنجارهای پَسامدرن است (یعنی آنهایی که بر فردیت و خودتحققی تأکید دارند(van de Kaa, 2001). در سطح کلان، نظریه گذار دوم جمعیتی نمایی از چگونگی تحول جوامع در طول زمان ارائه میدهد و بر نقش تغییرات ایدهای[4] در ایجاد مجموعهای از رفتارهای جمعیتی و خانوادگی تأکید دارد. در سطح فردی، این چارچوب، جهتگیریهای ارزشی افراد را بهعنوان عوامل اصلی تعیینکنندهی رفتارهای باروری و خانوادگی آنها در نظر میگیرد (Zaidi & Morgan, 2017).
نظریه تبیین نهادی، رفتارهای باروری را ناشی از دو عامل سیاستهای جمعیتی دولت و شرایط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی حاکم بر جامعه میداند. نظریهپردازان رویکرد اشاعه اجتماعی، تفاوتهای باروری میان مناطق شهری و روستایی را بازتابهای ثانویهای در چارچوب نواحی فرهنگی همگن میدانند که در آنها کاهش باروری گسترش مییابد (Sharlin, 1986). با این حال، جوامع شهری دارای ویژگیهای خاصی هستند که فرایند اشاعه رفتارهای جدید را تسریع میکنند (Tabutin, 2000). از طریق ارتباطات اجتماعی، اقتصادی، حملونقل و ارتباطی، جوامع شهری با جوامعی که در مراحل پیشرفتهتری از گذار باروری قرار دارند، تعامل نزدیکی دارند. تعاملات اجتماعی در درون شهرها نیز شدیدتر است، چراکه نزدیکی مکانی به فردگرایی، ناشناسی و تنوع فرهنگی بیشتر میانجامد.
بر اساس نظریه اشاعه فضایی، این تغییرات ساختاری و فکری، بههمراه رفتارهای باروری جدید، باید از طریق سلسلهمراتب سکونتگاهی و از مسیر شبکههای ارتباطی و حملونقل به مناطق روستایی دوردست گسترش یابد (Klüsener et al., 2017). ارزیابیهای مقطعی از میزان کلی باروری دورهای برحسب محل سکونت در کشورهای در حال توسعه از این مدل اشاعه رفتار از مرکز به پیرامون پشتیبانی میکند. یک الگوی سهمرحلهای در تفاوت باروری شهری-روستایی مشاهده شده است (Rodriguez, 1996; Shapiro & Oleko, 2000). این روند از سطوح مشابه باروری در مناطق روستایی و شهری آغاز میشود، ولی در مرحله آغازین گذار جمعیتی به دلیل کاهش سریعتر و زودهنگامتر در شهرها، تفاوت باروری به نفع شهرها بهطور چشمگیری افزایش مییابد (Biswajit, 2024). در مرحله بعد، باروری روستایی بهطور چشمگیری کاهش یافته و به سطح پایینتر شهری نزدیک میشود. براساس رویکردهای مطرحشده، میتوان نتیجه گرفت که تبیین تمایلات و کنشهای باروری نیازمند در نظر گرفتن همزمان سطوح خرد و کلان و همچنین تعامل پیچیده میان عوامل فردی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی است.
پیشینه پژوهش
با توجه به کاهش میزان باروری و تغییر در تمایلات فرزندآوری در سالهای اخیر، مطالعات متعددی در این زمینه صورت گرفته است. اکثر مقالات به ویژه در ایران نشان دادهاند که گرچه تمایل کلی به داشتن فرزند هنوز وجود دارد؛ اما عوامل اقتصادی، فرهنگی، نگرشی و شکاف میان تمایل و واقعیت باعث شده است سطوح باروری پایین بماند و حتی در برخی گروهها میل به تکفرزندی تقویت شود. برخلاف تصور رایج که محیطهای روستایی را به دلیل سنتهای خانوادگی و ساختارهای اجتماعی نسبتاً سنتی، محیطی مستعد باروری بالاتر میداند؛ اما شواهد نشان میدهند که مناطق روستایی نیز با تغییر در میزان موالید و الگوهای تمایل به فرزندآوری مواجه شدهاند (محمدقاسمی و همکاران، 1404؛ صادقی و همکاران، 1403؛ حسینی و همکاران، 1395؛ حسینی و همکاران، 1401؛ بگی و همکاران، 1400؛ محمودیانی و همکاران، 1398؛ حسینی و حسینی، 1392 ;Basten, et al., 2021; Ariho & Nzabona, 2019 Bauernschuster, et al., 2016; Grant & Curtis, 2025; He, et al., 2024; ) ، که به برخی از مهمترین مطالعات حوزه تمایلات فرزندآوری مناطق روستایی پرداخته میشود.
محمدقاسمی و همکاران (1404) در پژوهشی بیان کردند زنان جوانتر و خانهدار، بیشتر تمایل به داشتن خانوادههای پرجمعیت دارند. حمایت از کار در منزل و مشاغل انعطافپذیر برای زنان میتواند به این مهم کمک کند. با وجود ترویج شعار "فرزند کمتر، زندگی بهتر" در سطح ملی، در مناطق روستایی سیستان و بلوچستان به دلیل نیاز به نیروی کار بیشتر در مزارع کشاورزی، خانوادهها همچنان ترجیح میدهند تعداد فرزندان بیشتری داشته باشند. این امر نشان میدهد که عوامل اقتصادی و فرهنگی در مناطق روستایی، بر تصمیمگیری خانوادهها در مورد تعداد فرزندان تأثیر بیشتری نسبت به سیاستهای جمعیتی دارد.
علیدوستی و همکاران (1403) در پژوهشی نشان دادند بین جنس، پایگاه اقتصادی-اجتماعی، ارزشمند بودن مشوقها، ناکافی بودن مشوقها و مداخله نکردن دولت در سیاستگذاری و تمایل به فرزندآوری رابطۀ معنادار و مستقیمی وجود دارد. اما بین تحصیلات، وضع فعالیت، بیاعتمادی به سیاستهای تشویقی و ابهام در سیاستگذاری رابطه معنادار و معکوس است. به نظر میرسد که بستهای از مزایای مالیاتی، مزایای نقدی و خدماتی ممکن است، هزینههای تربیت فرزندان را برای والدین کاهش دهد. این بستهها میتوانند تأثیر احتمالی بر ایجاد انگیزههای مالی برای داشتن فرزندان بیشتر ایجاد کنند.
نتایج مرور مطالعاتی رمضانخانی و پودینه (1402) بیانگر تأثیر عوامل اجتماعی و محیطی و اقتصادی بر تمایل و عدم تمایل به فرزندآوری بود. در میان عوامل اجتماعی و محیطی، حمایت اجتماعی از سوی دولت تا آشنایان بر تمایل و عدم تمایل به فرزندآوری بیشترین تأثیر را داشت و همچنین در میان عوامل اقتصادی، وضعیت اقتصادی و درآمد افراد، بیشترین تأثیر را بر تمایل و عدم تمایل به فرزندآوری دارد.
نتایج پژوهش بگی و همکاران (1400) نشان داد که حدود 30 درصد افراد نمونه مورد مطالعه بدون فرزند و 48 درصد افراد دارای یک فرزند تمایلی به داشتن فرزند/فرزندی دیگر ندارند. یافتهها رابطۀ منفی بین تحصیلات و تمایلات باروری افراد را نشان داد. از طرفی، تمایلات فرزندآوری در بین پیروان اهل تسنن در مقایسه با پیروان اهل تشیع بیشتر بود. مردان نیز تمایلات فرزندآوری بیشتری در مقایسه با زنان داشتند. همچنین رضایت از زندگی و روابط زناشویی تأثیر معناداری بر تمایلات فرزندآوری افراد دارد. مهمترین علل عدم تمایل به فرزندآوری در چهار دستۀ مشکلات و نگرانیهای مرتبط با فرزندان و آیندۀ آنها، شرایط کاری و هزینه فرصت، روابط بین همسران، و مشکلات سلامتی و جسمانی افراد قرار گرفتند.
محمودیانی و همکاران (1398) در پژوهشی نشان دادند که تحصیلات از مهمترین متغیرهای تأثیرگذار بر باروری ایدهآل زنان روستایی است. باروری ایدهآل زنان روستایی بالاتر از باروری سطح جایگزینی است. مشکلات اقتصادی خانوارها و نیز مسائل مرتبط با سلامتی زنان، مهمترین علل عدم تحقق باروری ایدهآل زنان روستایی است. تلاش در راستای رفع مشکلات اقتصادی خانوارها و نیز توجه به بهبود وضعیت سلامت زنان روستایی میتواند به تحقق باروری ایدهآل و رسیدن به باروری بالاتر از سطح جایگزینی کمک کند.
نتایج پژوهش حسینی و همکاران (1395) نشان داد که تمایل به فرزندآوری بیشتر در هر دو گروه مذهبی مورد بررسی، پایین است. بااینوجود، تمایلات فرزندآوری زنان اهل سنّت کمی بیشتر از زنان شیعه است. در میان زنانی که تمایل به فرزندآوری دارند، نسبت قابل توجّهی از آنها در هر دو گروه مذهبی اظهار داشتهاند که میخواهند یک فرزند دیگر به دنیا بیاورند. همچنین ترکیبی از مشخّصههای فرهنگی، اقتصادی-اجتماعی و جمعیتی نقش تعیینکننده و معناداری در پیشبینی احتمال تمایل به فرزندآوری در میان زنان هر دو گروه مذهبی دارند.
گرانت و کورتیس[5] (2025)، در پژوهشی بیان کردند عدم اطمینان ناشی از محیط زیست، مانند رویدادهای شدید آبوهواییمیتوانند با ایجاد بیثباتی مالی و مسکونی، عدم اطمینان خانوارها را افزایش دهند. این مطالعه نشان میدهد که در حالی که انگیزههای برخی از افراد با نیات سنتی فاصلهگذاری بین فرزندان سازگار است، انگیزههای دیگران از عدم اطمینان درباره آینده و چالشهای بازیابی ثبات اقتصادی و خانوادگی نشأت میگیرد.
ادهیکاری[6] و همکاران (2024)، در پژوهشی نشان دادند که در زمینه پیشبینیهای جمعیتی، باید هم تفاوتهای مربوط به سطح تحصیلات و هم تفاوتهای مربوط به محل سکونت (شهری یا روستایی) را بهطور همزمان در نظر گرفت. با وجود همبستگی ظاهری میان تحصیلات بیشتر و شهرنشینی، نمیتوان فرض کرد که با در نظر گرفتن صریح محل سکونت (شهری یا روستایی)، تفاوتهای ناشی از سطح تحصیلات نیز بهطور خودکار لحاظ میشوند، یا بالعکس. مدل پیشبینی باید بر این فرض استوار باشد که هم تفاوتهای مربوط به تحصیلات و هم تفاوتهای مربوط به محل سکونت برای هر گروه تحصیلی وجود دارد. هی[7] و همکاران (2024)، در پژوهشی بیان کردند که کاهش میزانهای باروری چالشهایی را برای توسعه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی جهانی ایجاد میکند. میزان باروری پایین در میان جمعیتهای شناور روستایی این چالشها را تشدید میکند. نتایج نشان داد که برای ساکنان روستایی که مهاجرت کردند، اگر تصمیم به عدم مهاجرت میگرفتند، تمایل آنها به فرزندآوری 8/19 درصد، تمایل به داشتن فرزند دختر 5/48 درصد افزایش و تمایل به داشتن فرزند پسر 7/26 درصد کاهش مییافت. در مقابل برای ساکنان روستایی که مهاجرت نکردند، اگر تصمیم به مهاجرت میگرفتند، تمایل آنها به فرزندآوری 9/55 درصد، تمایل به داشتن فرزند دختر و پسر به ترتیب 2/18 و 1/55 درصد کاهش مییافت. برای ساکنان روستایی شرقی که مهاجرت کردند، اگر تصمیم به عدم مهاجرت میگرفتند، تمایل آنها به فرزندآوری 40 درصد کاهش مییافت. برای ساکنان روستایی میانهغربی که مهاجرت کردند، اگر تصمیم به عدم مهاجرت میگرفتند، تمایل آنها به فرزندآوری 7/24 درصد افزایش مییافت.
آریهو و نزابونا[8] (2019) نشان دادند که در مناطق روستایی اوگاندا کاهش مشاهدهشده در باروری عمدتاً با تغییرات در ریسک فرزندآوری مرتبط است. تحصیلات و سن اولین ازدواج زنان روستایی، بزرگترین سهم را در تغییرات باروری داشته است. بهبود مستمر در دسترسی به تحصیلات متوسطه توسط زنان از عوامل اصلی گذار اوگاندا به باروری پایین است. علاوه بر این، با دسترسی بهتر به رسانههای جمعی در مناطق روستایی، میتوان تغییراتی در نگرشها و ترجیحات برای خانوادههای بزرگ ایجاد کرد که میتواند شرایط مناسبی برای استفاده از خدمات تنظیم خانواده فراهم کند.
مرور مطالعات صورتگرفته در زمینه تمایلات فرزندآوری در مناطق روستایی، نشان میدهد بخش عمدهای از پژوهشهای موجود، عمدتاً بر نمونههایی محدود و موردی، نظیر یک استان یا شهرستان خاص، متمرکز بودهاند. چنین تمرکزی امکان تعمیم نتایج را به کل جامعه روستایی ایران دشوار میسازد. علاوه بر این، اگرچه در مطالعات پیشین به برخی متغیرهای مؤثر بر تمایلات فرزندآوری توجه شده است، اما تحلیل دقیقتری از سازوکارهای تمایل و عدم تمایل به فرزندآوری کمتر صورت گرفته است. بر این اساس، پژوهش حاضر تلاشی است برای رفع این خلأهای علمی از طریق بهرهگیری از یک نمونهگیری کلان در سطح ملی، مشتمل بر کل مناطق روستایی کشور. این پژوهش با اتکا به دادههای گسترده، میکوشد تصویری جامع و مبتنی بر شواهد از تعیینکنندههای اصلی تمایل یا عدم تمایل به فرزندآوری در جامعه روستایی ایران ارائه دهد.
روش پژوهش و دادهها
پژوهش حاضر یک تجزیه و تحلیل ثانویه براساس دادههای پیمایش ملی "بررسی میزان تمایل به فرزندآوری و عوامل مرتبط با آن از نگاه مردم شهری و روستایی ایران (1395)" است که توسط پژوهشکده علوم بهداشتی جهاد دانشگاهی برای وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی گردآوری شده است. جمعیت آماری این پیمایش شامل کلیه مردان متاهل (دارای همسر در سنین باروری) و زنان متاهل در سنین باروری ساکن نقاط شهری و روستایی کشور بودند. نمونه پیمایش شامل 20935 شهروند متأهل در 31 استان کشور بوده است. پس از بررسی نمونه و بر حسب متغیرهای جنس و گروه سنی (جدول 1)؛ حجم نمونه شامل 6576 نفر زن (3331 زن 49-15 ساله ) و مرد (3245 مرد دارای همسر 49-15 ساله)، انتخاب گردید. در این پیمایش برای تعیین اندازه نمونه مستقل در هر استان، براساس توزیع جمعیت افراد واجد شرایط طرح؛ استان های کشور به 5 طبقه تقسیم شدهاند. اندازه نمونه برای کل کشور 20 هزار برآورد شده است. نمونهها در مراکز استانها، بر اساس اطلاعات سرشماری سال1390 و نیز وفق حوزه بندی و بلوکبندی انتخاب شدهاند. بلوکها با روش نمونهگیری چند مرحلهای تعیین شده و سپس خانوارها بر اساس روش نمونهگیری سسیتماتیک در داخل بلوکها انتخاب شدهاند. پس از مشخص شدن خانوار با استفاده از جدول طیف سنی و جنسی تهیه شده بر اساس توزیع جمعیتی در سر شماری سال1390 افراد واجد شرایط مورد پرسشگری قرار گرفتهاند. از آنجا که برخی از نسبتها مانند نسبت جنسی و نسبت گروههای سنی در نمونه مورد مطالعه استاندارد نبود، از ضرایب وزنی برای تعدیل این دادهها استفاده شد. دادههای حاصل از پیمایش در دو سطح توصیف و تحلیل در محیط SPSS تجزیه و تحلیل شد. در تحلیل چند متغیره از آزمون رگرسیون لجستیک دووجهی به روش سلسله مراتبی استفاده شد.
جدول 1. متغیرهای مورد استفاده در پژوهش حاضر
Table 1. Variables Used in the Present Study
|
نام متغیر |
شیوه سنجش |
سطح سنجش |
|
تمایل به فرزندآوری |
آیا در حال حاضر تمایل به فرزندآوری دارید؟ |
اسمی دو حالته |
|
رفتار فرزندآروی |
تعداد تولد زنده؟ .......... |
فاصلهای |
|
جنس |
پرسش از جنس فرد |
اسمی دو حالته |
|
سن |
پرسش از سال تولد فرد |
فاصلهای |
|
تحصیلات |
پرسش از تحصیلات فرد بر حسب سال |
فاصلهای |
|
مذهب |
پرسش از مذهب پاسخگو |
اسمی دو حالته |
|
سن اولین فرزندآوری |
سن هنگام به دنیا آمدن اولین فرزند |
فاصلهای |
|
سن آخرین فرزند |
سن آخرین فرزند |
فاصلهای |
|
سابقه مردهزایی |
تعداد مرده زایی |
فاصلهای |
|
سابقه سقط جنین |
تعداد سقط جنین |
فاصلهای |
|
سابقه سزارین |
تعداد سزارین |
فاصلهای |
|
فرزندان دلخواه |
تعداد فرزند دلخواه |
فاصلهای |
|
سن ازدواج |
سن هنگام اولین ازدواج |
فاصلهای |
یافتهها
یافتههای توصیفی
براساس جدول 2، ترکیب جنسی پاسخگویان تقریباً متعادل است. از نظر سنی، بیشترین گروههای جمعیتی در بازه ۳۰ تا ۳۹ سال قرار دارند؛ بهطوری که 3/22 درصد در گروه 30 تا 34 سال و 3/20 درصد در گروه 35 تا39 سال قرار دارند. در زمینه تحصیلات، بیشتر پاسخدهندگان دارای تحصیلات ابتدایی تا دیپلم هستند. در مجموع حدود ۸۰ درصد از نمونه دارای تحصیلات تا سطح متوسطهاند، در حالیکه تنها 3/14 درصد از پاسخدهندگان تحصیلات دانشگاهی دارند. همچنین 1/6 درصد از آنها بیسواد هستند. این دادهها نشان میدهد که سطح تحصیلات جامعه روستایی عمدتاً در سطح میانی قرار دارد و بخش اندکی به تحصیلات عالی دست یافتهاند.
جدول 2. توزیع فراوانی ویژگیهای جمعیتشناختی پاسخگویان در مناطق روستایی ایران
Table 2 Frequency Distribution of Respondents’ Demographic Characteristics in Rural Areas of Iran
|
درصد با اعمال ضرایب وزنی |
درصد |
تعداد |
طبقات |
متغیر |
|
6/50 |
3/49 |
3245 |
مردان |
جنس |
|
4/49 |
7/50 |
3331 |
زنان |
|
|
5/1 |
5/1 |
98 |
15-19 سال |
سن |
|
7/6 |
7/6 |
442 |
20-24 سال |
|
|
16 |
3/16 |
1074 |
25-29 سال |
|
|
3/22 |
4/22 |
1470 |
30-34 سال |
|
|
3/20 |
1/20 |
1324 |
35-39 سال |
|
|
9/16 |
9/16 |
1112 |
40-44 سال |
|
|
1/13 |
1/13 |
859 |
45-49 سال |
|
|
3/3 |
3 |
197 |
50 سال و بالاتر |
|
|
1/6 |
6.4 |
421 |
بی سواد |
تحصیلات |
|
2/27 |
27 |
1774 |
ابتدایی |
|
|
2/25 |
5/24 |
1611 |
راهنمایی |
|
|
3/27 |
28 |
1838 |
متوسطه و دیپلم |
|
|
3/14 |
2/14 |
932 |
دانشگاهی |
|
|
4/47 |
46 |
3000 |
شاغل |
وضعیت فعالیت |
|
3/46 |
4/47 |
3091 |
خانه دار |
|
|
1 |
1 |
65 |
بازنشسته |
|
|
7/0 |
7/0 |
46 |
درحال تحصیل |
|
|
7/4 |
5 |
323 |
بیکار |
|
|
3/18 |
4/17 |
1137 |
خیلی خوب و خوب |
وضعیت مالی (درآمد) |
|
61 |
4/61 |
4012 |
متوسط |
|
|
7/20 |
2/21 |
1381 |
بد و خیلی بد |
|
|
8/88 |
4/89 |
5709 |
شیعه |
مذهب |
|
2/11 |
6/10 |
675 |
سنی |
. از نظر وضعیت فعالیت، نمونه آماری عمدتاً از افراد شاغل (4/47 درصد) و خانهدار (3/46 درصد) تشکیل شده است که رویهمرفته بیش از ۹۳ درصد نمونه را شامل میشوند. در مقابل، سهم افراد بیکار (7/4 درصد) بسیار پایین است. از نظر وضعیت مالی، بیش از نیمی از پاسخدهندگان (۶۱ درصد) وضعیت مالی خود را «متوسط» ارزیابی کردهاند. 3/18 درصد وضعیت خود را «خیلیخوب و خوب» و 7/20 درصد «بد و خیلیبد» توصیف کردهاند. این توزیع نشان میدهد که جامعه بیشتر دارای شرایط اقتصادی[9] میانه بر اساس دادههای سال ۱۳۹۵ است؛ اما میزان نارضایتی از وضعیت مالی (یک پنجم نمونه) قابل توجه است. از منظر مذهبی، اکثر پاسخدهندگان شیعه (8/88 درصد) هستند و اهل سنت 2/11 درصد نمونه را تشکیل میدهد.
براساس جدول 3، میانگین سنی اولین ازدواج در مناطق روستایی ایران 6/21 سال و میانگین سن هنگام تولد اولین فرزند در مناطق روستایی 5/23 سال است، به عبارتی فاصله بین ازدواج و فرزندآوری اول بهطور میانگین حدود ۲ سال بوده است؛ فاصلهای که نشاندهنده تمایل زوجها به داشتن فرزند در سالهای ابتدایی ازدواج است. در زمینه تاریخچه باروری، ۵ درصد از زنان سابقه مردهزایی داشتهاند، اگر چه مقدار پایینی است؛ اما در سطح جمعیت قابل تأمل است و میتواند با عوامل بهداشتی، تغذیهای یا دسترسی به مراقبتهای دوران بارداری مرتبط باشد. همچنین 5/16درصد سابقه سقط جنین را گزارش کردهاند که نشاندهنده شیوع نسبتاً بالا در مقایسه با مردهزایی است. از سوی دیگر، 4/37 درصد از زنان سابقه زایمان سزارین داشتهاند، که احتمالاً نشاندهنده افزایش تمایل یا اجبار به سزارین به جای زایمان طبیعی است. بیشترین پاسخدهندگان (9/40 درصد) دو فرزند را ایدهآل میدانند. پس از آن، حدود 4/25 درصد سه فرزند و 4/26 درصد چهار فرزند یا بیشتر را ترجیح میدهند. این الگو نشان میدهد که الگوی غالب، خانوادههای دو تا سهفرزندی است و تمایل به بیفرزندی در مناطق روستایی بسیار پایین است. در خصوص تعداد فرزندان زندهمانده (CEB)، بیشترین گروه دو فرزند دارند (۳۳ درصد)، و تنها 3/10 درصد اصلاً فرزندی ندارند. میانگین تعداد فرزندان زندهمانده 1/2 فرزند است، که با تعداد فرزندان دلخواه (که اکثراً ۲ تا ۳ است) هماهنگی نسبی دارد.
جدول 3. توزیع فراوانی ویژگیهای جمعیتی پاسخگویان براساس سابقه ازدواج و فرزندآوری
Table 3. Frequency Distribution of Respondents’ Demographic Characteristics Based on Marital and Childbearing History
|
درصد با اعمال ضرایب وزنی |
درصد |
تعداد |
طبقات |
متغیر |
|
Mean= 6/21 |
Mean= 7/21 |
شاخصهای مرکزی |
سن در اولین ازدواج |
|
|
Mean= 5/23 |
Mean= 4/23 |
شاخصهای مرکزی |
سن هنگام بهدنیا آمدن اولین فرزند |
|
|
9/4 |
3/5 |
345 |
بلی |
سابقه مردهزایی |
|
1/95 |
7/94 |
6222 |
خیر |
|
|
5/16 |
5/16 |
1085 |
بلی |
سابقه سقط جنین |
|
5/83 |
5/83 |
5484 |
خیر |
|
|
4/37 |
7/36 |
2401 |
بلی |
سابقه سزارین |
|
6/62 |
3/63 |
4142 |
خیر |
|
|
1/0 |
1/0 |
9 |
بدون فرزند |
تعداد فرزندان دلخواه |
|
1/7 |
7/6 |
434 |
1 |
|
|
9/40 |
3/39 |
2560 |
2 |
|
|
4/25 |
5/26 |
1726 |
3 |
|
|
4/26 |
4/27 |
1787 |
4 و بیشتر |
|
|
3/10 |
2/10 |
669 |
بدون فرزند |
تعداد فرزندان زنده مانده (CEB) |
|
5/24 |
24 |
1577 |
1 |
|
|
33 |
6/32 |
2142 |
2 |
|
|
4/18 |
8/18 |
1233 |
3 |
|
|
9/13 |
5/14 |
953 |
4 و بیشتر |
|
|
1/2 |
1/2 |
- |
میانگین |
|
|
7/35 |
36 |
2369 |
بلی |
تمایل به فرزندآوری |
|
3/64 |
64 |
4207 |
خیر |
|
شکل 1. متوسط زندهزایی در مناطق روستایی به تفکیک استان
Figure 1. Average Viviparity in Rural Areas by Province
تمایلات فرزندآوری مناطق روستایی ایران در 6 دسته طبقه بندی شده است (جدول 4). به طور کلی، ۳۶ درصد از افراد در مناطق روستایی تمایل به فرزندآوری دارند، در حالی که ۶۴ درصد تمایلی ندارند. این نشان میدهد که در مجموع، اکثریت جمعیت روستایی کشور در حال حاضر تمایلی به فرزندآوری ندارند. به نظر میرسد یکی از دلایل آن، این است که در مناطق روستایی، افراد در سالهای اولیه پس از ازدواج تعداد فرزندان دلخواه خود را تکمیل میکنند. براساس خوشهبندی، بالاترین تمایل به فرزندآوری با 9/62 درصد در خوشه 6 (استان های خوزستان و کردستان)، و پایینترین تمایل مربوط به زنان خوشه 1 با 2/18 درصد (استان های تهران، اردبیل، اصفهان، قزوین، قم و گیلان)، است. آزمون کیدو با سطح معناداری 001/0 نشان میدهد که تفاوت تمایلات فرزندآوری میان خوشههای مختلف از نظر آماری معنادار است. به بیان دیگر، استان محل سکونت تأثیر چشمگیری بر تمایل افراد به فرزندآوری دارد.
جدول 4. الگوی گرهای تمایل به فرزندآوری در بین مناطق روستایی کشور (براساس تحلیل درخت تصمیم)
Table 4. Node Pattern of Childbearing intentions in Rural Areas of the Country (Based on Decision Tree Analysis)
|
Node |
بلی |
خیر |
کل |
تعداد نمونه |
استانها |
|
Node 0 |
36 |
64 |
100 |
6576 |
کل |
|
Node 1 |
2/18 |
8/81 |
4/12 |
813 |
تهران، اردبیل، اصفهان، قزوین، قم و گیلان |
|
Node 2 |
9/30 |
1/69 |
4/44 |
2918 |
فارس، لرستان، آذربایجان غربی، ایلام، بوشهر، کهگیلویه و بویر احمد، خراسان رضوی، زنجان، سمنان، کرمانشاه، مازندارن، همدان و البرز |
|
Node 3 |
7/24 |
3/75 |
10 |
657 |
آذربایجان شرقی، خراسان شمالی و مرکزی |
|
Node 4 |
4/54 |
6/45 |
14 |
919 |
هرمزگان، یزد، کرمان و گلستان |
|
Node 5 |
1/43 |
9/56 |
9/10 |
717 |
خراسان جنوبی، چهارمحال و بختیاری و سیستان و بلوچستان |
|
Node 6 |
9/62 |
1/37 |
4/8 |
552 |
خوزستان و کردستان |
|
X2= 315/349df=4 Sig= 001/0 |
|||||
یافتههای تحلیلی
تحلیل عامل تمایلات فرزندآوری
نتایج تحلیل عاملی اکتشافی (EFA) در جدول 5 نشان میدهد، مقدار آزمون KMO برای دلایل تمایل و عدم تمایل به فرزندآوری، قابل قبول (بالاتر از 7/0) است که نشاندهنده کفایت نمونهگیری مناسب برای تحلیل عاملی است. همچنین براساس آزمون کرویت- بارتلت با توجه به سطح معناداری کمتر از 001/0 فرض استقلال متغیرها رد میشود و ماتریس همبستگی برای تحلیل عاملی مناسب است.
جدول 5. ضریب KMO و آزمون بارتلت برای تمایلات فرزندآوری در مناطق روستایی
Table 5. KMO Coefficient and Bartlett’s Test for Childbearing intentions in Rural Areas
|
ضرایب |
تمایل به فرزندآوری |
عدم تمایل به فرزندآوری |
|
KMO |
780/0 |
793/0 |
|
Bartlett's Test of Sphericity |
1254185.843 |
4460352.727 |
|
Df |
105 |
231 |
|
Sig |
000/0 |
000/0 |
یافتههای تحلیل عاملی اکتشافی براساس جدول 6، از مجموع 15 گویه مورد بررسی، 11 گویه چهار عامل را میسازند که میتوان آنها را عوامل نهایی تمایل به فرزندآوری دانست. عامل نخست، با عنوان تمایلات شخصی (دوست داشتن بچه، والد شدن، کافی نبودن تعداد فرزندان و مناسب بودن سن برای فرزندآوری) است. این عامل نمایانگر انگیزههای درونی و روانشناختی افراد برای فرزندآوری است و بر نقش هویت فردی، میل به ایفای نقش والدینی و علاقه شخصی به داشتن فرزند تأکید دارد. عامل دوم سیاستهای جمعیتی و ارزشهای دینی بیانگر آن است که انگیزههای ساختاری-فرهنگی ناشی از مداخلات دولت و توصیههای مذهبی به صورت همزمان میتوانند تصمیمگیریهای باروری را در مناطق روستایی تحت تأثیر قرار دهند. همافزایی میان سیاستهای دولتی و ارزشهای دینی میتواند نقش کلیدی در تقویت تمایل به فرزندآوری ایفا کند. عامل سوم، جبران فقدان (فوت فرزند/فرزندان، نداشتن فرزند و ازدواج مجدد) است که با توجه به ضرایب بار عاملی بالا نشاندهنده انسجام مفهومی آن است. این عامل بر انگیزههای جبرانی و واکنشی در قبال تغییرات در زندگی فردی و خانوادگی دلالت دارد. به بیان دیگر، برخی افراد در پاسخ به تجربه فقدان فرزند یا ورود به ازدواج جدید، به فرزندآوری تمایل مییابند تا نوعی بازسازی عاطفی و یا تلاش برای بازسازی ساختار خانواده را تجربه کنند. عامل چهارم، فشار و تشویق اجتماعی مؤید آن است که عوامل بینفردی و ساختارهای اجتماعی در جوامع روستایی تأثیر قابل توجهی بر تصمیمگیری افراد درباره فرزندآوری دارند. در چنین جوامعی، ساختارهای جمعگرایانه، پیوندهای خویشاوندی و هنجارهای گروهی میتوانند بهطور مستقیم یا غیرمستقیم بر انتخابهای باروری اثرگذار باشند. چهار عامل اصلی در مجموع 56 درصد از واریانس کل را تبیین کردند. در مجموع، ساختار چهارعاملی بهدستآمده از تحلیل عاملی، تنوع و پیچیدگی دلایل فرزندآوری در بسترهای روستایی را نشان میدهد و بیانگر آن است که تصمیمگیری در این حوزه براساس ترکیبی از عوامل فردی، ارزشی، ساختاری و اجتماعی است.
جدول 6. تحلیل عاملی دلایل تمایل به فرزندآوری در مناطق روستایی ایران
Table 6. Factor Analysis of Reasons for Childbearing intentions in Rural Areas of Iran
|
|
عاملها |
عنوان عامل |
متغیرها |
مقادیر پس از چرخش واریماکس |
|||
|
|
ضریب |
مقدار ویژه |
درصد واریانس |
درصد تجمعی |
|||
|
|
اول |
تمایلات شخصی |
دوست داشتن بچه |
752/0 |
72/2 |
15/18 |
15/18 |
|
|
والد شدن |
780/0 |
|||||
|
|
کافی نبودن تعداد فرزندان |
673/0 |
|||||
|
|
مناسب بودن سن برای فرزندآوری |
643/0 |
|||||
|
|
دوم |
سیاستهای جمعیتی و ارزشهای دینی |
استفاده از سیاستهای تشویقی |
758/0 |
97/1 |
12/13 |
27/31 |
|
|
توصیه دین و مذهب |
757/0 |
|||||
|
|
سوم |
جبران فقدان |
فوت فرزند/فرزندان |
731/0 |
90/1 |
69/12 |
96/43 |
|
|
نداشتن فرزند |
715/0 |
|||||
|
|
ازدواج مجدد |
830/0 |
|||||
|
|
چهارم |
فشار و تشویق اجتماعی |
تشویق و اصرار اطرافیان |
816/0 |
81/1 |
06/12 |
02/56 |
|
|
اصرار همسر |
697/0 |
|||||
|
KMO and Bartlett's Test 780/0 =Chi-Square= 1254185.843 df= 105 Sig= 001/0 |
|||||||
نتایج تحلیل عاملی اکتشافی دادههای مربوط به دلایل عدم تمایل به فرزندآوری در مناطق روستایی ایران (جدول 7)، به شناسایی شش عامل متمایز و درعینحال مکمل منجر شد که هر یک از آنها، وجهی خاص از مقاومت یا عدم تمایل افراد به فرزندآوری را بازنمایی میکنند. عامل نخست فشارهای اقتصادی و نگرانیهای معیشتی است. این عامل، با بالاترین ضرایب بار عاملی در میان همه عوامل، بیانگر نقش غالب و تعیینکننده مشکلات اقتصادی در کاهش تمایل به فرزندآوری است. این امر بهویژه در بستر روستایی که دسترسی به منابع اقتصادی محدودتر است، از اهمیت دوچندان برخوردار است. عامل دوم موانع زیستی و سلامت باروری (مصرف دارو، نقص مادرزادی در اعضای خانواده و آغاز زندگی مشترک) است. این عامل بیشتر ناظر بر محدودیتهای جسمی، نگرانیهای ژنتیکی و بهداشتی و نیز شرایط زیستی خاص دوران آغاز زندگی زناشویی است که ممکن است افراد را از تصمیم به فرزندآوری باز دارد. عامل سوم تحت عنوان موانع اجتماعی-سنی، نقش معیارهای سنی متعارف و تأثیر فشارها یا ممانعتهای اجتماعی از سوی خانواده و اطرافیان را برجسته میسازد. عامل چهارم یعنی ملاحظات فاصلهگذاری سنی نشاندهنده رویکرد کنترلی و برنامهریزیشده در رفتارهای باروری است که حتی در مناطق روستایی نیز در حال گسترش است. عامل پنجم با عنوان عدم تمایل به نقش والدگری، بیانگر دلایل روانشناختی و نگرشی برای عدم تمایل به فرزندآوری است. این عامل، بُعدی نسبتاً نوظهور و کمتر مطالعهشده در ادبیات جمعیتشناسی روستایی است که میتواند نشانهای از تغییرات فرهنگی در نگرش به خانواده و فرزندآوری باشد. در نهایت، عامل ششم با عنوان تعارض نقشهای اجتماعی ـ تحصیلی (تداخل با شغل و مسئولیت اجتماعی و تداخل با تحصیل) نشاندهنده آن است که در مناطق روستایی نیز نقشهای نوین اجتماعی بهویژه برای زنان در حال شکلگیری است و فرزندآوری ممکن است با مسیرهای تحصیلی یا اشتغال افراد در تعارض قرار گیرد.
جدول 7. تحلیل عاملی دلایل عدم تمایل به فرزندآوری در مناطق روستایی ایران
Table 7. Factor Analysis of Reasons for Not Childbearing intentions in Rural Areas of Iran
|
عاملها |
عنوان عامل |
متغیرها |
مقادیر پس از چرخش واریماکس |
|||
|
ضریب |
مقدار ویژه |
درصد واریانس |
درصدتجمعی |
|||
|
اول |
فشارهای اقتصادی و نگرانیهای معیشتی |
نبود درآمد کافی |
828/0 |
26/3 |
81/14 |
81/14 |
|
نبود مسکن مناسب |
734/0 |
|||||
|
افزایش مشکلات اقتصادی |
848/0 |
|||||
|
نگرانی از تامین آینده فرزندان |
804/0 |
|||||
|
دوم |
موانع زیستی و سلامت باروری |
مصرف دارو |
614/0 |
32/2 |
54/10 |
35/25 |
|
نقص مادرزادی در اعضای خانواده |
693/0 |
|||||
|
آغاز زندگی مشترک |
739/0 |
|||||
|
سوم |
موانع اجتماعی و سنی |
مناسب نبودن سن |
761/0 |
97/1 |
97/8 |
32/34 |
|
مخالفت اطرافیان |
677/0 |
|||||
|
چهارم |
ملاحظات فاصلهگذاری سنی |
رعایت فاصله سنی بین فرزندان |
811/0 |
97/1 |
97/8 |
29/43 |
|
کم بودن سن آخرین فرزند |
772/0 |
|||||
|
پنجم |
عدم تمایل به نقش والدگری |
عدم علاقه به فرزند |
812/0 |
93/1 |
76/8 |
05/52 |
|
عدم علاقه به والدگری |
839/0 |
|||||
|
ششم |
تعارض نقشهای اجتماعی و تحصیلی |
تداخل با شغل و مسئولیت اجتماعی |
751/0 |
37/1 |
22/6 |
27/58 |
|
تداخل با تحصیل |
641/0 |
|||||
|
KMO and Bartlett's Test 793/0 =Chi-Square= 4460352.727 df= 231 Sig= 001/0 |
||||||
این شش عامل اصلی توانستهاند 58 درصد از واریانس کل متغیرها را تبیین کنند. میتوان گفت عدم تمایل به فرزندآوری در مناطق روستایی، صرفاً محدود به مشکلات اقتصادی یا زیستی نیست، بلکه طیفی گسترده از نگرشها، ملاحظات اجتماعی، فرهنگی و فردی در آن دخیل است. این تنوع عوامل بازتابی از گذار ارزشی و ساختاری در جوامع روستایی ایران است.
نتایج تحلیل رگرسیون لجستیک دو وجهی در چهار مدل متوالی نشان میدهد که مجموعهای از متغیرهای جمعیتشناختی، اجتماعی، اقتصادی و مرتبط با باروری در تبیین تمایل به فرزندآوری نقش مؤثری ایفا میکنند (جدول 8). در مجموع، متغیر جنس تأثیر مثبت و معناداری بر تمایل به فرزندآوری داشته است؛ بهطوریکه مردان نسبت به زنان تمایل بیشتری برای داشتن فرزند نشان دادهاند. همچنین، سن افراد رابطه معکوس و معناداری با تمایل به فرزندآوری دارد، به این معنا که با افزایش سن، احتمال تمایل به داشتن فرزند کاهش مییابد. سطح تحصیلات نیز رابطهای مثبت و معنادار با تمایل به فرزندآوری دارد.
وضعیت اشتغال افراد نیز یکی از عوامل مؤثر بر تمایل به فرزندآوری بوده است، افراد شاغل و خانهدار نسبت به افراد غیرشاغل تمایل بیشتری برای فرزندآوری دارند. در کنار این، وضعیت مالی نقش چشمگیری در کاهش تمایل به فرزندآوری ایفا کرده است. بهویژه افرادی با سطح مالی پایین، بهطور معناداری تمایل کمتری به فرزندآوری داشتهاند که این یافته با نتایج تحلیل عاملی در خصوص "عدم اطمینان اقتصادی" بهعنوان اصلیترین مانع فرزندآوری در مناطق روستایی ایران همراستا است. همچنین، تفاوت مذهبی نیز تأثیرگذار بوده و افراد اهل تشیع نسبت به اهل تسنن تمایل کمتری به فرزندآوری دارند.
در ادامه، متغیرهایی که به تجارب باروری پیشین و ویژگیهای همسر مربوط میشوند، وارد مدل شدهاند. سن در اولین ازدواج و سن هنگام اولین فرزندآوری، هر دو اثر مثبت و معناداری بر تمایل به فرزندآوری داشتهاند. از سوی دیگر، تعداد سزارین اثری منفی و معنادار داشته و نشان میدهد زنانی که تجربه سزارین بیشتری داشتهاند، تمایل کمتری به فرزندآوری دارند. جالب توجه است که تجربه سقط جنین و مردهزایی اثری مثبت و معنادار بر تمایل به فرزندآوری دارد که ممکن است به دلیلی انگیزه جبرانی(جایگزینی) برای فرزندآوری باشد. یکی از مؤثرترین متغیرها در مدل نهایی، "تعداد فرزندان دلخواه" است که با ضریب نسبت بخت بالای 6/2 نشان میدهد افزایش تعداد فرزند دلخواه، بهشدت احتمال تمایل به فرزندآوری را بالا میبرد. در مقابل، افزایش تعداد فرزندان زنده به دنیا آمده (CEB) رابطه معکوس و معناداری با تمایل به فرزندآوری دارد. همچنین سن همسر و شاغل یا خانهدار بودن او نیز تأثیر منفی و معناداری بر تمایل به فرزندآوری نشان دادهاند. این یافتهها نشان میدهد که تمایل به فرزندآوری نه تنها به ویژگیهای فردی بلکه به شرایط خانوادگی و تجربههای قبلی نیز وابسته است. در مجموع، مدل نهایی با شاخصهای برازندگی مناسب (نیجل کرک) توانسته است بیش از 31 درصد از واریانس تمایل به فرزندآوری را تبیین کند.
جدول 8. پیشبینی تمایلات فرزندآوری با استفاده از رگرسیون لجستیک
Table 8. Prediction of Childbearing intentions Using Logistic Regression
|
متغیر مستقل |
مدل اول |
مدل دوم |
مدل سوم |
مدل چهارم |
||||
|
|
Exp(B) |
Sig |
Exp(B) |
sig |
Exp(B) |
Sig |
Exp(B) |
sig |
|
جنس (م= زن) |
727/1 |
000/0 |
422/1 |
000/0 |
304/1 |
000/0 |
275/1 |
000/0 |
|
سن |
905/0 |
000/0 |
885/0 |
000/0 |
879/0 |
000/0 |
899/0 |
000/0 |
|
تحصیلات (سال) |
040/1 |
000/0 |
018/1 |
000/0 |
021/1 |
000/0 |
019/1 |
000/0 |
|
وضع فعالیت (م=غیرشاغل) |
||||||||
|
شاغل |
162/1 |
000/0 |
089/1 |
000/0 |
165/1 |
000/0 |
158/1 |
000/0 |
|
خانه دار |
079/1 |
000/0 |
114/1 |
000/0 |
151/1 |
000/0 |
143/1 |
000/0 |
|
وضعیت مالی (مرجع= بالا) |
||||||||
|
پایین |
570/0 |
000/0 |
546/0 |
000/0 |
455/0 |
000/0 |
449/0 |
000/0 |
|
متوسط |
817/0 |
000/0 |
811/0 |
000/0 |
811/0 |
000/0 |
814/0 |
000/0 |
|
مذهب (م= تسنن) |
679/0 |
000/0 |
665/0 |
000/0 |
709/0 |
000/0 |
711/0 |
000/0 |
|
سن اولین ازدواج |
|
|
047/1 |
000/0 |
061/1 |
000/0 |
057/1 |
000/0 |
|
سن اولین فرزندآوری |
|
|
050/1 |
000/0 |
052/1 |
000/0 |
050/1 |
000/0 |
|
تعداد سزارین |
|
|
912/0 |
000/0 |
942/0 |
000/0 |
946/0 |
000/0 |
|
تعداد سقطجنین |
|
|
142/1 |
000/0 |
041/1 |
000/0 |
044/1 |
000/0 |
|
تعداد مردهزایی |
|
|
279/1 |
000/0 |
347/1 |
000/0 |
333/1 |
000/0 |
|
سن آخرین فرزند |
|
|
010/1 |
000/0 |
022/1 |
000/0 |
025/1 |
000/0 |
|
تعداد فرزندان زنده به دنیا آمده (CEB) |
|
|
035/1 |
000/0 |
720/0 |
000/0 |
727/0 |
000/0 |
|
تعداد فرزندان دلخواه |
|
|
|
|
670/2 |
000/0 |
667/2 |
000/0 |
|
سن همسر |
|
|
|
|
|
|
972/0 |
000/0 |
|
فعالیت همسر (م= غیرشاغل) |
||||||||
|
شاغل (همسر) |
|
|
|
|
|
|
948/0 |
000/0 |
|
خانهدار (همسر) |
|
|
|
|
|
|
776/0 |
000/0 |
|
222/0 |
Cox and snell |
89/12826 |
Chi Square |
|||||
|
313/0 |
Nagelkerke R Square |
000/0 |
sig |
|||||
|
|
|
54/637962 |
-2 Log likelihood |
|||||
بحث و نتیجهگیری
در پژوهش حاضر با هدف بررسی تمایلات فرزندآوری و عوامل مؤثر بر آن در میان جمعیت روستایی ایران، در پاسخ به چالشهای فرزندآوری انجام شد. نتایج نشان داد ۳۶ درصد از افراد در مناطق روستایی، در حال حاضر تمایل به فرزندآوری دارند، در حالی که ۶۴ درصد تمایلی ندارند. به نظر میرسد یکی از دلایل آن، این است که در مناطق روستایی، افراد در سالهای اولیه پس از ازدواج تعداد فرزندان دلخواه خود را تکمیل میکنند. توزیع فضایی نتایج بین استانی نشان میدهد که تمایلات فرزندآوری الگوی خوشهای دارند و از نظر آماری معنادار است (مطابقت با یافتههای بگی و همکاران، 1400 و Doignon, et al, 2021). این نتایج با نقش اصلی نظریه انتشار فضایی در گسترش جغرافیایی تحولات ساختاری و ایدهای در زمینه باروری بر اساس محل سکونت سازگار است.
نتایج نشان داد که عوامل مؤثر بر تمایل یا عدم تمایل به فرزندآوری در مناطق روستایی ایران، ترکیبی از مؤلفههای فردی، فرهنگی، اجتماعی و ساختاری هستند که در قالب چند عامل کلیدی دستهبندی میشوند. از یکسو، یکی از مهمترین عاملهای تمایل به فرزندآوری، انگیزههای درونی و روانشناختی است که نشان میدهد که هویت فردی محرک اصلی در تصمیمگیری برای فرزندآوری است. همچنین انگیزههای عاطفی والدگری نیز، مؤید آن است که علاقه به تجربه والدشدن و دوست داشتن فرزند همچنان در ساختار ذهنی و ارزشی خانوادههای روستایی جایگاه قابل توجهی دارد. جبران فقدان و بازسازی ساختار خانواده نیز در شرایط خاصی مانند ازدواج مجدد یا فوت فرزند یا نداشتن فرزند انگیزهای برای فرزندآوری تلقی میشود. در همین راستا، فشار و تشویق اجتماعی بر نقش هنجارهای اجتماعی، پیوندهای خویشاوندی، و ساختارهای جمعگرایانه در جوامع روستایی تأکید دارد که ریشه در هنجارهای فرهنگی و سنتهای اجتماعی دارند. این نتایج با یافتههای حسینی و همکاران، 1395؛ Ariho & Nzabona, 2019؛ Abbasi-Shavazi et al. 2009؛ مطابقت و همخوانی دارد. میتوان گفت نظامهای تشویقی (مانند حمایتهای مالی دولت) با کاهش هزینههای فرزندآوری، منطبق با منطق هزینه-فایده در نظریه انتخاب عقلانی، تمایل به فرزندآوری را افزایش میدهند. از طرف دیگر نظریه گذار دوم جمعیتی، انگیزههای عاطفی والدگری و ترجیح جنسی (مانند تمایل به فرزند دختر) با تأکید این نظریه بر جهتگیریهای ارزشی افراد همخوان است (Ibitoye, et al, 2022; Zaidi & Morgan, 2017). این عوامل نشاندهنده تأثیر ارزشهای سنتی و خانوادگی در کنار نفوذ ارزشهای مدرن (مانند خودتحققبخشی) است.
از سوی دیگر، مهمترین بازدارنده تمایل به فرزندآوری، فشارهای اقتصادی و نگرانیهای معیشتی است که به روشنی بیانگر جایگاه مهم شرایط معیشتی و محدودیتهای اقتصادی در تصمیمگیری خانوادههاست. عدم اطمینان اقتصادی (مانند ناکافی بودن درآمد یا نبود مسکن) با منطق هزینه-فایده در نظریه انتخاب عقلانی همخوانی دارد. نگرانیهای اقتصادی باعث میشود خانوادهها با احتیاط بیشتری به فرزندآوری فکر کنند. موانع زیستی و سلامت باروری بر محدودیتهای جسمی و نگرانیهای ژنتیکی تأکید دارد. موانع اجتماعی-سنی نیز تأثیر هنجارهای سنی و فشارهای اجتماعی را نشان میدهد؛ ملاحظات فاصلهگذاری سنی گسترش رویکردهای برنامهریزیشده در رفتارهای باروری را بازتاب میدهد؛ عدم تمایل به نقش والدگری نشانهای از تغییرات فرهنگی و نگرشی در نگرش به خانواده است؛ و تعارض نقشهای اجتماعی-تحصیلی نشاندهنده تأثیر نقشهای نوین اجتماعی و تحصیلی، بهویژه برای زنان، بر تصمیمات باروری است. میتوان گفت اولویتهای زوجهای جوان همچون تازگی ازدواج یا ادامه تحصیل، میتواند تمایل به فرزندآوری را به تأخیر بیندازد. زیرا زوجین نیز تا حدودی تحت تأثیر تغییر سبک زندگی، تحصیلات و ارزشهای نوین قرار دارند به ویژه زوجهای جوان معمولاً اهداف و برنامههای شخصی مانند تحصیل یا تثبیت رابطه را به فرزندآوری مقدم میدانند. این نتیجه با یافتههای گرانت و کورتیس، 2025؛ سبوتکا[10]، 2017؛ دیواچر و نیلز[11]، 2011؛ محمدقاسمی و همکاران، 1404 و محمودیانی و همکاران، 1397، مطابقت و همخوانی دارد. براساس نظریه اشاعه تغییر سبک زندگی و ارزشهای نوین از طریق تعاملات اجتماعی و نفوذ الگوهای جدید به مناطق روستایی اشاعه یافته است. همچنین، عدم آمادگی روانی و شخصی، مشکلات سلامت و پزشکی، و حتی عدم تمایل به والد شدن (که نشانهای از تغییر نگرش ارزشی برخی افراد است)، از دیگر دلایل مهم در کاهش فرزندآوری محسوب میشوند. میتوان گفت در جامعه روستایی ایران نیز گذار ارزشی از فرزندآوری، اتفاق افتاده است و با افزایش فردگرایی و ایدهالگرایی همراه است. از نظر گیدنز(1994) و بک و بک (2002) تغییری که با مدرنیته آغاز شده است، همچنان ادامه دارد. این فرآیند ساختارها را درهم میشکند و بهسوی فردیشدن پیش میرود. این تغییر تمام ابعاد زندگی را تحتتأثیر قرار میدهد و باعث میشود که امروزه زندگی انسانها کمتر تحتتأثیر سنتها و بیشتر متأثر از تجربۀ شخصی باشد (همسو با نتایج مطالعه ادهیکاری و همکاران، 2024؛ شمس قهفرخی و همکاران، 1401؛ کنعانی و بخشی، 1393؛ صادقی و فراش، 1398).
براساس تحلیل رگرسیون لجستیک، فرزندآوری تحت تأثیر ترکیبی از عوامل جمعیتشناختی، اقتصادی، اجتماعی و تجارب باروری پیشین قرار دارد. این نتایج با بسیاری از مطالعات پیشین در زمینه تصمیمگیریهای باروری مطابقت و همخوانی دارد (به عنوان مثال هاشم زاده و همکاران، 2021؛ Lerch, 2019؛ Li et al., 2020؛ عباسی و همکاران، 1401؛ حسینی و حسینی، 1392؛ صادقی و سرایی، 1395) و نشان میدهد که فرزندآوری نه صرفاً یک انتخاب فردی، بلکه برآیند پیچیدهای از شرایط ساختاری، فرهنگی و تجربی است. از منظر جمعیتشناختی، متغیرهای جنس و سن نقش معناداری ایفا کردهاند. تمایل بیشتر مردان نسبت به زنان برای فرزندآوری میتواند ناشی از تفاوت در انتظارات اجتماعی و فشارهای مرتبط با فرزندآوری برای زنان باشد؛ از جمله نقشهای مراقبتی و بار فیزیکی بارداری و زایمان. اگرچه زنان (به ویژه زنان خانهدار) ممکن است زمان کافی برای بزرگ کردن فرزندان داشته باشند، اما کمبود سرمایهگذاری شخصی در آنها ممکن است باعث شود شرایط نامساعدتری داشته باشند و حمایت کمتری از سوی همسر، خانواده و نهادها دریافت کنند. در نتیجه، این موضوع میتواند تمایل آنها به داشتن فرزند را محدود کند (همسو با نتایج پژوهش Wesolowski, 2015 و رشیدی آلهاشم، 1392). همچنین، کاهش تمایل به فرزندآوری با افزایش سن، قابل انتظار و همراستا با چرخه طبیعی زندگی است. از نظر اقتصادی و اجتماعی، نتایج پژوهش کاهش معنادار تمایل به فرزندآوری در میان افرادی با وضعیت مالی ضعیف، اهمیت امنیت اقتصادی در تصمیمگیریهای باروری را برجسته میسازد. بهویژه در شرایطی که هزینههای بزرگ کردن فرزند بالا و حمایتهای اجتماعی محدود است، خانوادهها با احتیاط بیشتری در این زمینه تصمیم میگیرند.
علاوه بر این، نقش معنادار سطح تحصیلات افراد در افزایش تمایل به فرزندآوری میتواند نشاندهنده افزایش آگاهی و برنامهریزی آگاهانهتر برای فرزندآوری باشد. تحصیلات میتواند همزمان مکانیزمهای تأثیر اقتصادی و فرهنگی را نشان دهد. سبکهای مختلف زندگی و منابع فرهنگی با تحصیلات پیوند خوردهاند (Fiori et al., 2013; Spéder & Kapitány, 2009). بنابراین، تعامل نه تنها در درون زوجین بلکه بین زوج و سیستمهای دیگر ایجاد میشود. ارتباط مثبت بین سطح بالاتر تحصیلات و تمایل بیشتر به فرزندآوری میتواند به دلیل کمبود منابع در میان افراد دارای تحصیلات پایینتر باشد (همسو با نتایج پژوهش صادقی و همکاران، 1403 Brauner-Otto & Geist, 2018; Mills et al., 2008;). تحصیلات بالاتر میتواند از طریق اشاعه هنجارهای نوین (مانند برنامهریزی آگاهانه برای فرزندآوری) تمایل به فرزندآوری را افزایش دهد.
از منظر فرهنگی و مذهبی، تفاوت تمایل به فرزندآوری میان پیروان مذاهب مختلف (شیعه و سنی) نشان میدهد که باورها و ارزشهای دینی میتوانند بر تصمیمگیریهای باروری تأثیرگذار باشند (مطابقت با یافتههای حسینی و همکاران، 1395؛ کاوه فیروز و همکاران، 1400؛ صادقی و همکاران، 1397). دین و خانواده بخش بزرگی از شکلگیری هویت فردی را تشکیل میدهند. تمایل بیشتر به فرزندآوری در میان افراد مذهبی مرتبط با باورها و ارزشهای خانوادگی است (Hayford & Morgan, 2008; Dattani et al., 2025). در زمینه تجربههای باروری قبلی، یافتهها نشان میدهد که متغیرهایی نظیر سن اولین ازدواج، تجربه سزارین، سقط جنین و مردهزایی، و تعداد فرزندان در حال حاضر زنده، نقش مهمی در شکلگیری تمایل به فرزندآوری دارند. بهویژه، اثر منفی تعداد سزارین و اثر مثبت تجربههای تلخ مانند سقط یا مردهزایی، به وجود انگیزههای روانی برای جبران یا احتیاط در تصمیمگیریها اشاره دارد (مطابقت با یافتههای مکوندی و همکاران، 1402؛ طاووسی و همکاران، 1396؛ رهنما و همکاران، 1401؛Ariho & Nzabona, 2019; He et al., 2024). میتوان گفت که تجربههای ناخوشایند از سزارین یا سقط جنین میتوانند با افزایش هزینههای روانی و جسمانی، تصمیمگیری برای فرزندآوری را تحت تأثیر قرار دهند، که با منطق هزینه-فایده همخوان است. ازطرف دیگر انگیزههای روانی برای جبران تجربههای تلخ (مانند سقط یا مردهزایی) با تأکید این نظریه بر جهتگیریهای ارزشی افراد و نقش احساسات در تصمیمگیریهای خانوادگی سازگار است.
در نهایت، یکی از قویترین متغیرهای پیشبینیکننده تمایل به فرزندآوری، تعداد فرزندان دلخواه بود که نشاندهنده نقش عوامل نگرشی و ترجیحات خانوادگی در کنار متغیرهای ساختاری است (مطابقت با یافتههای عباسی شوازی، 1380؛ عباسی شوازی و خانی، 1393؛ محمودیان و محمودیانی، 1393؛ فرخ اسلاملو، 1392؛ بگی و همکاران، 1400؛ ملکی و همکاران، 1400؛ شیری و همکاران، 1392). همچنین، اثر منفی تعداد فرزندان موجود و ویژگیهای همسر بر تمایل به فرزندآوری، ضرورت بررسی تصمیمگیریهای فرزندآوری بهصورت «تعامل زوجی» و نه صرفاً فردی را مطرح میسازد. براساس دیدگاه استرلین[12] تقاضای افراد برای تعداد فرزندان بهعنوان یک متغیر کلیدی در رفتار باروری تمرکز دارد. تقاضای فرزند تحت تأثیر عوامل اقتصادی (مانند درآمد و هزینههای فرزندآوری)، نگرشهای فردی، و هنجارهای اجتماعی قرار دارد. زیرا تعداد فرزندان دلخواه بازتاب ترجیحات نگرشی و انتظارات خانوادگی است که در چارچوب تقاضای فرزند قرار میگیرد. از دیدگاه چرخه زندگی، تصمیمات باروری در چارچوب زمانبندی زندگی، مانند سن ازدواج، تعداد فرزندان موجود، و اولویتهای زوجین در مراحل مختلف زندگی، شکل میگیرند. زیرا زوجینی که در مراحل بعدی چرخه زندگی (با تعداد فرزندان کافی) هستند، ممکن است تمایل کمتری به فرزندآوری داشته باشند. در مجموع، یافتهها نشان میدهند که تمایل به فرزندآوری در جامعه روستایی ایران تحت تأثیر همزمان متغیرهای ساختاری و عاملیتهای فردی است. بنابراین، هرگونه سیاستگذاری در این حوزه، میبایست سیاستها منطقهمحور باشند، نه یکسان برای کل کشور. از طرف دیگر سیاستها باید چندساحتی باشد. بدین معنا که هم به اصلاح شرایط اقتصادی و ارتقاء سطح رفاه عمومی توجه داشته باشد و هم با شناخت دقیق ابعاد فرهنگی و روانی، زمینههای اجتماعی مساعدتری برای فرزندآوری فراهم آورد. طراحی سیاستهای تشویقی هدفمند، ارتقاء خدمات سلامت و حمایت روانی، بهویژه برای زنان، و کاهش فشارهای اقتصادی بر خانوارها، میتواند در افزایش تمایل به فرزندآوری در این جوامع نقش مهمی ایفا کند.[13]
سپاسگزاری
نویسندگان مقاله حاضر، بدینوسیله مراتب سپاس و قدردانی خود را از آقایان دکتر علی منتظری، دکتر محمود طاووسی، دکتر علیاصغر حائری و پژوهشکده علوم بهداشتی جهاددانشگاهی ابراز میدارند که با پیگیری و مکاتبه با وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، امکان دسترسی به دادههای پیمایش ملی «بررسی میزان تمایل به فرزندآوری و عوامل مرتبط با آن از نگاه مردم شهری و روستایی ایران (۱۳۹۵)» به کد اخلاق IR.TUMS.REC.1394.2079 ، را فراهم و نقش مؤثری در پیشبرد این تحقیق ایفا نمودند.
[1] Lutz
[2] The Cognition-Driven Demographic Transition
[9] با توجه به اینکه دادههای مورد استفاده مربوط به سال 1395 است، منظور از شرایط اقتصادی در پژوهش حاضر، شرایط اقتصادی براساس دادههای سال 1395 است. بنابراین، نتایج تحقیق حاضر بیش از آنکه بیانگر شرایط امروز باشند، بازتابدهنده الگوهای رفتاری و نگرشی جامعه روستایی ایران در بستر اقتصادی- اجتماعی و سیاستی سال ۱۳۹۵ هستند.
[13] یافتههای مطالعه حاضر باید در چارچوب شرایط خاص سال ۱۳۹۵ تفسیر شوند. در آن مقطع، وضعیت اقتصادی کشور با شرایط کنونی تفاوتهای چشمگیری داشت؛ بهویژه اینکه در سال ۱۳۹۵ تلاطم ارزی کشور آغاز شد و شوک ناشی از آن احتمالاً بیش از سالهای بعد توسط جامعه لمس و تجربه شده است. در کنار این شرایط اقتصادی، سیاستهای جمعیتی نیز هنوز در مراحل اولیه بازنگری قرار داشتند و نقش شبکههای اجتماعی در شکلدهی به نگرشها و تمایلات فرزندآوری، برخلاف امروز، چندان گسترده و تعیینکننده نبود.
