Extended Abstract

Introduction

Iran is located in a region of the world characterized by a high propensity for migration. As a result of the arrival of modern elements, the emergence of the Islamic Revolution, the expanded participation of women in public life—particularly in education—the social position of women has undergone significant change. One outcome of these transformations has been the growing desire among women to migrate abroad. Gender discrimination, family pressures, domestic violence and restrictions on personal freedoms are among the factors driving women's migration in Iran. For many women, migration is perceived as an opportunity to overcome career barriers and structural constraints. The population of Iranian immigrants in 2020 is 1.87 million people and 4.04 million people according to domestic sources, which shows an increasing trend compared to previous years. Women also make up a significant share of Iranian immigrants. Data from databases of destination countries show that in Canada the ratio of Iranian female immigration to Iranian male immigration has been almost equal, and in other countries there is a slight difference between them. The percentage of independent female migrants who migrate autonomously for educational, career, or better life purposes has increased from 22.6 percent in 2006 to 29 percent in 2011. The outflow of educated and often young labor leads to a waste of human capital. The irreversible outflow of human capital can have detrimental effects on economic growth. Iran, especially in recent decades, has been facing low population growth rates and widespread migration. In a situation where the total fertility rate in Iran has fallen below replacement level, migration is an important determinant of population growth. The continuation and increase of the current negative migration balance paves the way for a decline in the young population. As a result of the synergy of low fertility and the negative migration balance (the difference between incoming and outgoing migrants), the trend of a decline in the young population and an aging population is accelerating sharply, reducing the country’s human capital stock.

Method and Data

Qualitative research methods use specific methods and tools to analyze data. This research is a thematic analysis type and its sampling is based on snowballing. The study participants consisted of 15 Iranian women residing in various countries worldwide. The interviews were conducted virtually through various social media. For data analysis using thematic analysis technique, first all audio files were converted to text. Concepts were extracted and coded separately for each interviewee. Several main themes (categories) were written by summing up the related sub-themes (concepts). Finally, a narrative analysis description was written for each theme.

Findings

The findings of this study indicate that the lived experience of Iranian women migrants constitute a multi-layered and complex process shaped by the interaction of repulsive and attractive factors, challenges, and processes of identity reconstruction. The first layer was structural pressures in Iran, which included inequality, economic insecurity, and inflation. This instability had a negative impact on future prospects. The existing economic situation was linked to a pivotal relationship in the administrative system and was presented as one of the key drivers of the decision to migrate. In the subsequent layers, women spoke of the desire to be free from restrictions related to personal freedoms, lifestyle, and family supervision for some single women. They described the environment of the destination countries as a platform for growth, self-fulfillment, greater self-expression, and a new experience of freedom. Along with these factors, the migration experience for many participants was accompanied by loneliness, resilience, and empowerment. They described migration as an opportunity for self-discovery, redefinition of gender roles, independence, and building a new version of themselves. This redefinition sometimes took the form of sacrifice for the future of children and sometimes of a revision of values. Finally, immigrant women faced communication barriers, discrimination, and suspicion towards immigrants. This situation created a kind of alienation and confusion between emotional attachment to the homeland and efforts to integrate into the new society.

Discussion and Conclusion

Bitter experiences in the country of origin, along with the prospect of compensating for deficiencies at the destination, played a central role in shaping participants’ decisions to migrate. For many participants, the destination country is defined by features such as a more stable economy, job opportunities and better wages, freedom in clothing and lifestyle, freedom from social and family controls, access to scholarships, and the possibility of individual and social flourishing. Access to desired freedom and economic cohesion at the destination are factors that enhance persistence in destination countries. The motivations for migration not only differ between men and women, but also vary among women. Women who have migrated independently are mostly educated and have migrated with the aim of continuing their education or employment for personal goals and personal growth. In contrast, women who have migrated following their husbands have moved within the framework of an overall decision for the benefit of the family (husband and children) and have considered their role more to be with the family. Considering the push factors and challenges of the participants, it is recommended that the areas of women's employment, social security, and individual freedoms be addressed to reduce the desire to migrate. Second, supportive policies should be developed in host countries to facilitate social integration and promote the mental health of migrant women.

مقدمه

مهاجرت، به‌عنوان یکی از پدیده‌های اساسی در علوم اجتماعی و جمعیتی، به جابجایی افراد یا گروه‌ها از یک ناحیه جغرافیایی به ناحیه‌ای دیگر برای مدت‌زمانی نسبتاً طولانی گفته می‌شود (Skeldon, 1997). این جابجایی ممکن است درون‌مرزی یا بین‌المللی باشد و در طول تاریخ جوامع انسانی به شکل‌های گوناگون رخ داده است. مهاجرت مفهومی چندوجهی است که علاوه بر تغییر مکان فیزیکی، شامل جابه‌جایی هویتی، فرهنگی و اجتماعی نیز می‌شود (Castles et al., 2014).

ایران در منطقه‌ای از جهان قرارگرفته است که تمایل مهاجرت در آن بسیار بالاست (Urdal, 2012). سالنامه مهاجرتی ایران (صلواتی، 1400) نشان می‌دهد که براساس منابع بین‌المللی جمعیت مهاجران ایرانی در سال 2020، 87/1 میلیون نفر و براساس منابع داخلی 04/4 میلیون نفر است که نسبت به سال‌های قبل روندی افزایشی را نشان می‌دهد. زنان نیز سهم قابل توجهی از مهاجران ایرانی را تشکیل می‌دهند. گزارش سازمان مهاجرت بین‌المللی^[1] (2023) نشان می‌دهد که بیش از ۴۵ درصد مهاجران ایرانی را زنان تشکیل می‌دهند. براساس داده‌های سالنامه مهاجرتی ایران، درصد زنان مهاجر مستقل که به صورت خودمختار برای اهداف تحصیلی، شغلی یا زندگی بهتر مهاجرت می‌کنند، از 6/22 درصد در سال ۱۳۸۵ به ۲۹ درصد در سال ۱۳۹۰ رسیده است (زارع مهرجردی و همکاران، ۱۴۰۱). همچنین، گزارش‌های کشورهای مقصد مانند کانادا حاکی از آن است که در سال ۲۰۲۱ بیش از نیمی از اقامت‌های دائم صادرشده برای ایرانیان متعلق به زنان بوده است (صلواتی، ۱۴۰۲).

جایگاه زنان به دنبال تغییرات فرهنگی ایجاد شده در اثر ورود عناصر مدرن، ظهور انقلاب اسلامی و پس از آن مشارکت گسترده در اجتماع و به خصوص حضور آنان در عرصه‌های آموزشی متحول شد. یکی از نتایج آن به وجود آمدن تمایل برای مهاجرت به خارج از کشور در میان تحصیل کرده‌های این قشر است (افیونی و قاسمی، 1398). روند فزاینده مهاجرت بین‌المللی در سال‌های اخیر از ایران، به‌ویژه موج گسترده خروج نسل جوان، تحصیل‌کرده و زنان دانشجو و متخصص را می‌توان به عوامل متعدد فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی نسبت داد. تبعیض جنسیتی، فشارهای خانوادگی، خشونت خانگی و محدودیت در آزادی‌های فردی از جمله این عوامل هستند (صلواتی، 2023).  همچنین زنان تحصیل‌کرده، به‌ویژه فارغ‌التحصیلان کارشناسی ارشد و دکترا، به دلیل مواجهه با موانع شغلی و نهادی در داخل کشور، مهاجرت را فرصتی برای تحقق توانمندی‌ها و ارتقاء کیفیت زندگی می‌بینند (Nazari & Seyedan, 2016). در ایران افزایش سطح تحصیلات زنان سبب خودباوری زن از خود شده است. در صورتی که نتوانیم این نیروی بالقوه را به بالفعل تبدیل کنیم نه تنها به هدر رفتن سرمایه انسانی دامن زده‌ایم؛ بلکه باید بیش از این شاهد خروج نیروی کار، اغلب جوان و تحصیل‌کرده باشیم. با توجه به نقش و جایگاه نیروی کار در مدل‌های اولیه رشد اقتصادی و نیروی کار تحصیل کرده تحت عنوان سرمایه انسانی در مدل‌های رشد درونزا، خروج بی بازگشت سرمایه انسانی می‌تواند آثار زیان‌بار بلند‌مدت بر رشد اقتصادی داشته باشد (علمی و پاسندی یساقی ، 1403). مهاجرت آثار مخرب بر فرایندهای توسعه اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و دانش و فناوری برجای گذاشته است (موسوی راد و قدسیان، 1394؛ بزرگ‌زاد و همکاران، 1398). 

امروزه، مهاجرت عامل اول تغییرات جمعیت مناطق داخلی می باشد (Bell et al., 2015). یکی از مهم ترین پیامدهای مهاجرت، کاهش جمعیت جوان و نیروی کار ماهر در داخل کشور است. مهاجرت گسترده جوانان و نیروی کار پیامدهایی مانند کاهش رشد جمعیت، کاهش نیروی کار، افزایش نسبت سالمندی و تضعیف نوآوری و توسعه را به دنبال دارد (کرمی، 1403). ایران، به‌ویژه در دهه های اخیر، با نرخ رشد جمعیت پایین و مهاجرت گسترده مواجه است (رجب نیک، 1403). در شرایطی که میزان باروری کل در ایران به زیر سطح جانشینی رسیده است، مهاجرت از تعیین کننده های مهم میزان رشد جمعیت است (شهبازین، 1402). تداوم و افزایش موازنه منفی مهاجرتی فعلی زمینه کاهش جمعیت جوان را فراهم می‌کند. در نتیجه‌ هم افزایی باروری پایین و تراز منفی مهاجرتی (تفاضل بین مهاجران ورودی و خروجی)، روند کاهش جمعیت جوان و سالخوردگی جمعیت به شدت تسریع می شود و ذخیره سرمایه انسانی کشور را کاهش می‌دهد (مشفق و شجاعی، 1403).

با وجود اهمیت فزاینده مهاجرت بین‌المللی زنان ایرانی، مطالعات کیفی که به‌طور مشخص به بررسی تجربه زیسته آنان پرداخته باشند، هنوز درحال شکل‌گیری‌اند. از این رو، این مطالعه می‌کوشد با تمرکز بر روایت‌های زنان ایرانی مهاجر تجربه زیسته آنان را درک کند و انگیزه آن‌ها از مهاجرت و تاثیر آن بر زندگی‌شان را کشف کند. این پژوهش می‌خواهد به این سؤال پاسخ دهد که تجربه زیسته زنان مهاجر ایرانی از فرآیند مهاجرت بین‌المللی چگونه است؟

مبانی نظری

عوامل متفاوتی بر مهاجرت تأثیر می‌گذارند. اگرچه عوامل اقتصادی بر مهاجرت افراد بسیار مؤثر هستند اما به‌تنهایی قادر به تبیین انواع مهاجرت‌ها نیستند، زیرا بسیاری از افراد به‌دلایلی غیر از عوامل اقتصادی نیز مهاجرت می‌کنند (Bijak, 2006). در مطالعه حاضر برای تبیین بهتر، تلفیقی از نظریه‌ها ارائه شده است. به‌طوری که ابتدا نظریه فمنیستی^[2]، نظریه‌ جنسیتی بویاد و گرایکو، استراتژی دسترسی یوتنگ، رویکردهای مهاجرتی رادکلیف و چانت ارائه می‌شود؛زیرا این نظریه‌ها به‌طور مستقیم به نقش متغیر جنس در مهاجرت اشاره می‌کنند و در تبیین انگیزه‌های متفاوت زنان توانایی بسیاری دارند. سپس نظریه‌ی  جاذبه و دافعه اورت لی برای تبیین انگیزه‌های اقتصادی معرفی می‌شود. در آخر، به نظریه‌های کنش ـ ساختار گیدنز و فشار اجتماعی مرتن نیز اشاره می‌شود.

در نظریه فمنیستی، مهاجرت می‌تواند منبع استقلال، اعتمادبه‌نفس بیشتر و پایگاه اجتماعی بالاتر برای زنان باشد. مهاجرت بر روابط جنسیتی، به‌ویژه نقش زنان در خانواده و اجتماع، تأثیر می‌گذارد و در بسیاری از جنبه‌ها استقلال و قدرت زنان را تقویت و آنها را با هنجارهای جدید مرتبط با حقوق و فرصت‌های خود آشنا می‌کند. اگر آنها به مشاغل بیرونی دسترسی داشته باشند، ممکن است به منابع مالی نیز دسترسی پیدا کنند و این عامل اساسی موجب استقلال زنان به لحاظ تصمیم‌گیری نیز می‌شود. براساس این نظریه شرایط اجتماعی، فرهنگی-اقتصادی نابرابر است که مهاجرت زنان را به یک مسئله اجتماعی تبدیل می‌کند. در بحث نابرابری در بازارکار به نابرابری در دسترسی به فرصت‌های شغلی، نابرابری دستمزد، محدودیت شغلی، بهره‌کشی از زنان و ناامنی در محیط کار اشاره می‌شود (مبارکیان و همکاران، 1391).

بویاد و گرایکو^[3] معتقدند در پاسخ به اینکه جنسیت دقیقاً چطور در فرایندهای مهاجرت دخیل شده است؛ سه مرحله مجزا وجود دارد و روابط، نقش‌ها و سلسله‌مراتب جنسیتی در فرایند مهاجرت مؤثر هستند و پیامدهای متفاوتی را برای زنان رقم می‌زنند. در مرحله پیش از مهاجرت هم عوامل کلان و سیستماتیک مانند وضعیت اقتصاد ملی و هم عوامل  خرد و فردی مانند مراحل  جنسیتی در چرخه زندگی، تصمیم برای مهاجرت را برای زنان میسر می‌سازد. مراحل جنسیتی در چرخه‌ی زندگی» به این معناست که در هر مرحله از زندگی، از کودکی و نوجوانی تا جوانی، ازدواج، مادری و... الگوهای متفاوتی از نقش‌ها، انتظارات، وظایف و محدودیت‌های جنسیتی برای هر دوجنس زن و مرد  شکل می‌گیرد. این عوامل  به سه حوزه زیر تقسیم‌بندی می‌شوند:

در «سلسله‌مراتب و روابط»، این خانواده است که به بازتعریف نقش زنان می‌پردازد که محرک و تعیین‌کنندۀ مهمی برای مهاجرت است و در حقیقت خانواده با کنترل توزیع منابع و اطلاعات موجود می‌تواند نقشی حمایتی و تشویقی و یا ممانعت‌جویانه و کنترل‌گرانه در فرایند تصمیم زنان به مهاجرت ایفا نماید. از سوی دیگر، متغیرهای «نقش‌های زنانه، جایگاه و سن زنان» با توجه به بافت فرهنگیـ اجتماعی خاصی که در آن حضور دارند، منجر به مهاجرت می‌شود و در آخر فرهنگ جامعه به‌عنوان «ویژگی ساختاری کشور مبدأ» است که تعیین می‌نماید زنان در موقعیت‌های مختلف مهاجرت کنند. در مرحله گذر از مرزهای کشور، دولت‌های ملی کشورهای مبدأ و مقصد، با توجه به سیاست‌های خود مهم‌ترین بازیگر مؤثر در فرایندهای مهاجرت‌های بین‌المللی مبتنی بر جنسیت هستند. در مرحله جنسیت و مرحله بعد از مهاجرت، ادغام با محیط جدید به سه عامل بستگی دارد:

1. تأثیر نوع ورود اقامتی فرد مهاجر (بر نحوه اسکان و ادغام در جامعه‌ی میزبان)،

2. الگوهای ورود و مشارکت در بازار کار،

3. تأثیر مهاجرت بر موقعیت زنان و مردان (Boyd & Grieco 2003).

یوتنگ^[4] (2011) دسترسی به اطلاعات، حقوق، سرزمین، پول، آموزش، مهارت‌ها و مشارکت سیاسی را یک پدیده جنسیتی‌ می‌داند که میزان دسترسی به آن عوامل تعیین‌کننده‌های جابه‌جایی مکانی زنان هستند. محدودیت‌های دسترسی به بهداشت و آموزش و بقیۀ امتیازات، زنان را به مهاجرت وا می‌دارد. در نظام‌های مدرن جابه‌جایی زنان راحت‌تر است و با ‌توجه به محدودیت‌های دسترسی به هرکدام از امتیازات، انگیزه‌های مهاجرتی متفاوت خواهد ‌بود. به‌طور مثال، در هنگام مواجهه با محدودیت در آموزش، انگیزه مهاجرت و جابه‌جایی، تحصیل خواهد بود. با توجه به محدودیت‌های دسترسی، انگیزه‌ها می‌تواند اشتغال و درآمدزایی، کسب مهارت، فرار از تعصبات فرهنگی، مشکلات سیاسی، آموزش یا تحصیلات تکمیلی و... باشند (Uteng, 2011).

رادکلیف و چانت چهار رویکرد را معرفی می‌کنند.

1. رویکرد تعادل/ نئوکلاسیک، فرض می‌کند انگیزه‌های مهاجرت زنان و مردان یکسان می‌باشد که بیشتر برای بهبود شرایط مادی مهاجرت می‌کنند.

2. رویکرد ساختاری، بر تغییرات ساختاری، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی به‌عنوان تعیین‌کننده‌های مهاجرت زنان تأکید می‌کند.

3. در رویکرد رفتاری، فرض بر این است که زنان و مردان تحت نفوذ هنجارها و ایدئولوژی‌هایی که نقش‌های آنها را تعیین و تعریف می‌کند، مهاجرت می‌کنند.

4. در رویکرد راهبرد‌های خانوار، روابط قدرت و ساختارهای تصمیم‌گیری در خانواده بر مهاجرت زنان تأثیر می‌گذارد (Chant & Radcliffe, 1992).

اساس نظریه جاذبه و دافعه^[5]، در مدل نظری اورت لی نیز چهار دسته عوامل در تبیین زمینه‌ها و انگیزه‌های مهاجرت نقش اساسی را ایفا می‌کنند: عوامل مرتبط با مبدأ مهاجرت و عوامل مربوط به مقصد مهاجرت که هرکدام از آنها می‌توانند به‌عنوان عوامل مثبت (جاذبه) یا منفی (دافعه) و عوامل خنثی که مثبت و منفی بودن آنها بستگی به افراد دارد، نقش داشته باشند. عوامل مداخله‌گر و موانع بازدارنده بین مبدأ و مقصد (مانند بُعد مسافت، موانع طبیعی، موانع قانونی و حقوقی مثل قوانین مهاجرت) و عوامل شخصی که به مجموعه‌هایی از ویژگی‌های فردی و شخصیتی مهاجرین (مانند ریسک‌پذیری، سن و جنس و تحصیلات، شرایط خانوادگی، روابط فردی و غیره) مربوط می‌شود (فروتن،1396). در تحلیل مهاجرت زنان ایرانی، می‌توان از نظریه کنش-ساختار آنتونی گیدنز نیز بهره گرفت. گیدنز^[6] (1984) در نظریه ساخت‌یابی تأکید می‌کند که کنش انسانی نه در خلأ، بلکه در درون ساختارهای اجتماعی شکل می‌گیرد؛ اما هم‌زمان این کنش‌ها به بازتولید یا تغییر همان ساختارها منجر می‌شوند. در این مطالعه، زنان مهاجر کنشگرانی‌اند که در دل ساختارهای محدودکننده اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران، با عاملیت خود مسیر مهاجرت را انتخاب کرده‌اند. این انتخاب، نوعی بازتعریف از خود و مقاومت در برابر نظم مسلط بوده است. از سوی دیگر، نظریه فشار اجتماعی^[7] که نخستین بار توسط مرتن^[8] (1938) مطرح شد، نیز در تحلیل این پدیده مؤثر است. این نظریه بر آن است که فشارهای ساختاری، مانند ناکامی در دستیابی به اهداف فرهنگی از راه‌های مشروع، افراد را به سمت انتخاب مسیرهای جایگزین سوق می‌دهد.

با توجه به مرور نظریه‌های گوناگون، می‌توان گفت که مهاجرت بین‌المللی زنان ایرانی پدیده‌ای چندوجهی است که تنها با یک نظریه یا رویکرد قابل تبیین نیست. به همین دلیل، این پژوهش از یک چارچوب نظری ترکیبی استفاده کرده است که در آن، نظریه‌های جنسیتی و فمینیستی (نظیر رویکرد بویاد و گرایکو، یوتنگ و رادکلیف و چانت) برای تحلیل نقش ساختارهای جنسیتی، نابرابری‌های اجتماعی، محدودیت‌های فرهنگی و انگیزه‌های رهایی‌بخش زنان در مهاجرت به‌کار گرفته شده‌اند. در کنار آن، نظریه‌های کلاسیک مهاجرت مانند نظریه جاذبه‌ و ‌دافعه نیز برای تحلیل عوامل ساختاری، اقتصادی، خانوادگی و شخصی مؤثر بر تصمیم مهاجرت زنان لحاظ شده‌اند. نظریه‌های ساخت‌یابی و فشار اجتماعی نیز فشار ساختار، کنش و تصمیم فردی را تبیین می کنند.

بنابراین، چارچوب نظری این پژوهش امکان تحلیل هم‌زمان عوامل دافعه (مانند فشارهای جنسیتی، محدودیت‌های اجتماعی و تبعیض فرهنگی در کشور مبدأ) و عوامل جاذبه (مانند فرصت‌های تحصیلی، شغلی، و استقلال فردی در کشورهای مقصد) را فراهم می‌سازد. همچنین، این چارچوب برای فهم تجربه زیسته مهاجرت، فرآیند بازتعریف هویت و چالش‌های انطباق فرهنگی زنان در جامعه میزبان، بستری تحلیلی فراهم می‌کند. چنین رویکردی، با رویکرد کیفی و حساس به جنسیت پژوهش حاضر هم‌راستا بوده و امکان درک عمیق‌تر روایت‌های زنان مهاجر ایرانی را ممکن می‌سازد.

پیشینه پژوهش

در سال‌های اخیر، مطالعات متعددی به بررسی تجربه زیسته زنان ایرانی مهاجر در کشورهای مختلف پرداخته‌اند. این مطالعات ابعاد اجتماعی، فرهنگی، جنسیتی و روانی مهاجرت را روشن کرده و نشان می‌دهند که زنان ایرانی با مجموعه‌ای از فرصت‌ها و محدودیت‌ها روبه‌رو هستند.

عباس‌زاده و همکاران (۱۴۰۳) در پژوهشی با رویکرد پدیدارشناسانه، تجربه زنان ایرانی مهاجر در بوستون آمریکا را بررسی کردند و دریافتند که مهم‌ترین عوامل دافعه در ایران شامل محدودیت‌های شغلی و تحصیلی، ساختارهای اجتماعی محدودکننده و تمایل به آزادی‌های فردی و فرهنگی بوده است؛ درحالی که فرصت‌های تحصیلی، فضای فرهنگی باز و روابط اجتماعی محترمانه در آمریکا به‌عنوان عوامل جاذبه عمل کرده‌اند.

زارع‌مهرجردی و همکاران (1401) نشان دادند که مهاجرت مستقل زنان یزدی به تهران در سه الگوی اصلی قابل توضیح است: نخست، زنانی که باوجود آزادی نسبی، میل به استقلال و خودساختگی داشتند؛ دوم، زنانی که باهدف ارتقای تحصیلی و دستیابی به فرصت‌های شغلی بهتر مهاجرت کردند؛ سوم، زنانی که به دلیل فشارهای اجتماعی و فرهنگی برای رهایی از کلیشه‌های جنسیتی اقدام به مهاجرت نمودند.

مطالعات دیگر نیز این نتایج را تایید کرده‌اند. حیدری و ترکان (1404) مهاجرت دختران تحصیل‌کرده ایرانی به کشورهای غربی را راهی برای فرار از فشارهای خانوادگی، تنگناها و احساس تبعیض چندگانه و تحقق آرزوها دانست و همزمان تجربه‌ای همراه با رهایی، افزایش اعتماد به نفس و بازتعریف نقش‌های اجتماعی گزارش کرد. شریفی و همکاران (1402) مهاجرت مستقل زنان جوان را تلاشی آگاهانه و یکی از راهبردهای رهایی از پدر سالاری، کلیشه‌های جنسیتی و محدودیت‌های اجتماعی دانستند. محیطی که به زعم آنان گشایش انسدادهای مترتب بر زنانگی و خودشکوفایی خویش را در آن جستجو می‌کردند.

پژوهش علوی و همکاران (۱۳۹۹) بر تغییرات هویتی زنان ایرانی مهاجر در کشورهای اروپایی تمرکز دارد و نشان می‌دهد که مهاجرت فرآیندی عمیقاً اجتماعی و روانی است که می‌تواند با احساس تعلق‌نداشتن و تبعیض فرهنگی همراه باشد؛ اما همزمان فرصت‌هایی برای بازتعریف نقش‌های اجتماعی فراهم می‌آورد. افیونی و قاسمی (۱۳۹۸) نیز مفهوم «گسست نقش‌های سنتی» و بازنگری در ارزش‌ها و هویت فردی را برجسته کردند.

نیرو‌مند و همکاران (۲۰۲۴) تجربه زنان ایرانی قربانی خشونت خانگی در استرالیا و بریتانیا را بررسی کردند و نشان دادند که مهاجرت راهی برای گریز از ساختارهای سرکوبگر و کسب حمایت قانونی و اجتماعی است. همچنین قاسمی و همکاران (۲۰۲۰) بر تجربه زنان ایرانی مهاجر از خدمات سلامت باروری در استرالیا تمرکز داشتند و دریافتند که مهاجرت با بازتعریف هویت، تسلط بر بدن و آزادی در تصمیم‌گیری‌های باروری همراه است.

پژوهش‌های موجود نشان می‌دهد که مهاجرت برای بسیاری از زنان ایرانی تجربه‌ای دوگانه است؛ از یک‌سو فرصتی برای فاصله‌گرفتن از خشونت و کنترل فراهم می‌کند و از سوی دیگر آنان را با احساس تنهایی، محدودیت‌های فرهنگی و موانع دسترسی به حمایت اجتماعی مواجه می‌سازد (Karamali, 2021; Niroomand et al., 2024).

دستجردی و همکاران (۲۰۱۲) با بررسی تجربه مهاجران ایرانی در کانادا، پنج مرحله بیگانگی، ناامیدی، رویارویی، یادگیری و خودکفایی را در روند سازگاری شناسایی کردند و به چالش‌های فرهنگی و زبانی در مراحل ابتدایی اشاره داشتند.

مجموعه مطالعات پیشین نشان می‌دهد که مهاجرت زنان ایرانی، چه در بسترهای داخلی و چه در بسترهای بین‌المللی، فرآیندی چندلایه است که تحت تأثیر عوامل ساختاری، فرهنگی و جنسیتی قرار دارد و تجربه آن ترکیبی از چالش‌ها و فرصت‌هاست. این تجربه در بسیاری موارد به بازتعریف هویت، افزایش استقلال و تغییر نقش‌های اجتماعی می‌انجامد، هرچند دشواری‌هایی مانند ادغام فرهنگی، تبعیض و احساس بیگانگی نیز همواره همراه آن است. بر اساس مرور مطالعات موجود، محرومیت‌های شغلی و تحصیلی، فشارهای خانوادگی و کنترل‌های اجتماعی و فرهنگی، خشونت خانگی، نقش‌های سنتی محدود و فقدان فرصت‌های شغلی متناسب با تحصیلات، بهعنوان عوامل اصلی مؤثر بر مهاجرت زنان ایرانی شناسایی شده‌اند.

پژوهش حاضر با مطالعات متعدد پیشین در زمینه مهاجرت زنان ایرانی، شباهت‌ها و تفاوت‌های معناداری دارد. از نظر شباهت‌ها، برخی پژوهش‌ها مانند مطالعه افیونی و قاسمی (۱۳۹۸) درباره تجربه زنان ایرانی مهاجر در کانادا و همچنین پژوهش حیدری و همکاران (۱۴۰3) درباره مهاجرت دختران تحصیل‌کرده ایرانی به کشورهای غربی، بر ابعاد جنسیتی مهاجرت و بازتعریف هویت تمرکز کرده‌اند. همچنین شریفی و همکاران (1402) نقش مؤلفه‌هایی چون آزادی، فشارهای فرهنگی و تمایل به استقلال را در تجربه مهاجرت زنان ایرانی تحلیل کرده‌است. علاوه براین، مطالعاتی مانند نیرو‌مند و همکاران (۲۰۲۴) از روایت‌های فردی برای درک پیچیدگی‌های فرهنگی و جنسیتی در مهاجرت زنان، بهره برده‌اند.

از سوی دیگر، پژوهش حاضر در چند جنبه با این مطالعات تفاوت دارد. نخست آنکه برخلاف مطالعاتی که صرفاً بر یک کشور مقصد تمرکز دارند، مشارکت‌کنندگان این پژوهش از کشورهای مختلفی هستند. دوم، برخلاف پژوهش‌هایی که تنها به یک بُعد خاص مانند خشونت خانگی یا باروری می‌پردازند (مانند قاسمی و همکاران، ۲۰۲۰)، این مطالعه رویکردی چندوجهی داشته و ابعاد فرهنگی، اجتماعی، روانی و جنسیتی را همزمان بررسی می‌کند. همچنین، این تحقیق عوامل دافعه و جاذبه مؤثر بر تصمیم مهاجرت زنان ایرانی را با استناد به روایت‌های مشارکت‌کنندگان به‌طور روشن تحلیل کرده است که در بخش یافته‌ها به تفصیل تشریح شده‌اند.

با وجود پیشرفت‌های قابل توجه در این حوزه، برخی خلاهای پژوهشی مهم همچنان وجود دارند که می‌توانند زمینه‌ساز تحقیقات آینده باشند. نخست، تمرکز عمده پژوهش‌ها بر زنان مهاجر ایرانی در کشورهای غربی نظیر آمریکا، کانادا، اروپا، استرالیا و بریتانیا بوده و به تجربیات زنان در سایر مناطق جغرافیایی، از جمله کشورهای خاورمیانه و آسیایی، کمتر پرداخته شده است. همچنین، بیشتر مطالعات به صورت مقطعی انجام شده‌اند و به تغییرات هویتی، نقش‌های اجتماعی و فرآیندهای ادغام فرهنگی در طول زمان به ندرت توجه شده است. علاوه بر این، نقش متقابل روابط خانوادگی در مبدأ با تجربه مهاجرت و سازگاری زنان در مقصد به طور جامع بررسی نشده است. اگرچه جنبه‌های جنسیتی به خوبی مورد توجه قرار گرفته‌اند؛ اما تعامل این عوامل با سایر ابعاد هویتی مانند طبقه اجتماعی، وضعیت اقتصادی، دین و قومیت کمتر مطالعه شده است. حوزه تجربه زنان مهاجر قربانی خشونت خانگی نیز، با وجود اهمیت بالای خود، نیازمند پژوهش‌های عمیق‌تر به ویژه در زمینه خدمات حمایتی و پیامدهای روانی بلندمدت است.

روش پژوهش و داده‌ها

این پژوهش از نظر هدف،کاربردی و از نظر ماهیت، کیفی و از نوع تحلیل مضمون (تحلیل تم) می‌باشد. نمونه‌گیری در پژوهش حاضر مبتنی بر گلوله‌ برفی است. مشارکت کنندگان این تحقیق شامل افرادی است که بین سنین 25 تا 40 سال قرار دارند. برای برقراری ارتباط با آنها از برنامه‌های واتساپ، لینکدین، اینستاگرام استفاده شد. برای گردآوری داده‌ها، با مشارکت کنندگان مصاحبه انجام گرفت. مصاحبه از نوع سازمان‌نیافته است. به‌دلایلی نظیر سخت بودن شرایط و عدم توانایی ملاقات حضوری با مهاجران بین‌المللی، مصاحبه‌ها به‌صورت مجازی ترتیب داده شد. در پژوهش حاضر 15 مصاحبه با افراد واجد شرایط صورت گرفته است. مشخصات پاسخ‌گویان در جدول 1 آورده شده است. برمبنای این جدول، مشارکت‌کنندگان به‌گونه‌ای هدفمند از میان زنانی با مسیرهای مهاجرتی و کشورهای مقصد متنوع انتخاب شدند تا بازتاب‌دهنده پیچیدگی و تنوع تجربه زیسته مهاجرت باشند. این تنوع، فرصتی برای کشف ابعاد پنهان و وجوه چندلایه تجربه مهاجرت فراهم کرده است. هدف نه تعمیم، بلکه درک عمیق‌تر روایت‌های فردی در بسترهای گوناگون اجتماعی و فرهنگی بوده است، امری که با ماهیت پدیدارشناختی و کیفی پژوهش هم‌راستا است.

جدول 1. ویژگی‌های مشارکت کنندگان در پژوهش

Table 1. Characteristics of research participants

سؤالاتی که در قالب این مصاحبه پرسیده شد، به شرح زیر است:

1. انگیزه اصلی شما از مهاجرت چه بود؟

2. وضعیت تاهل شما مجرد یا متاهل بر زندگی شما در جامعه جدید تاثیرگذار است؟

3. مهم‌ترین مشکل مهاجرت و زندگی در جامعه جدید برای شما چیست؟

4. از حمایت خانواده برخوردار بودید یا خیر؟ کیفیت و نوع این حمایت چگونه بود؟

5. مسائل مهم مالی برای شما وابسته به چیست؟ شغل، حمایت خانواده، بورسیه و... چگونه آن را مدیریت می‌کنید؟

6. عوامل دافعه از ایران را چه می‌دانید؟

7. عوامل جاذبه کشور مقصد را چه می‌دانید؟

8. از مهاجرت خود رضایت دارید یا پشیمان هستید؟

9. آیا مهاجرت را به دیگران توصیه می‌کنید؟

10. دامنه/وسعت ارتباطات شما در جامعه جدید چگونه است؟

پاسخ‌های مشارکت‌کنندگان از نوع روایت‌محور و تجربه‌زیسته بوده و بر مبنای روش کیفی تحلیل شده‌اند.

در روش تحلیل مضمون که روش تحلیل داده‌هاست، ابتدا فایل صوتی مصاحبه‌ها پیاده شد. برای این منظور، نویسنده تمام فایل‌های صوتی را به متن تبدیل کرد. سپس متن مصاحبه هرکدام از مشارکت کننده‌ها به‌صورت جداگانه تهیه شد. بعد از آن مفاهیم استخراج شدند. کدگذاری بخشی از داده‌ها، به‌عنوان مثال، در جدول 2 نشان داده شده است.

جدول 2. داده‌های خام و مفاهیم مصاحبه فرد شماره سه

Table 2. Raw data and interview concepts for person number three

بعد از مفاهیم مصاحبه‌ها (مضامین جزئی)، مقولات یا همان مضامین کلی به شیوه زیر ساخته شد.

جدول 3.