Extended Abstract

Introduction
Aging is recognized as one of the most significant demographic phenomena of the 21st century, and the global elderly population is projected to increase dramatically by 2050. In terms of the pace of population aging, the sharpest rise will occur in developing and less-developed countries. Within this context, Iran’s elderly population is growing at a rate faster than both Asia and the world overall (Samouei & Keyvan Ara, 2021). This trend should not be perceived as a crisis but rather as a natural stage in demographic transition, one that requires policies aimed at “healthy aging.” Proper planning necessitates an analysis of both the surface and deeper layers of aging, including the metaphors and myths embedded in language and social discourse. Metaphors play a crucial role in representing ideology and power relations, and they shape our understanding of aging. What distinguishes this study from previous research is its exploration beneath the visible and superficial signs of aging to uncover the metaphors and myths underlying the phenomenon. Thus, examining metaphors related to aging provides a pathway to a more precise understanding of this social reality and to designing a desirable future for aging in Iran.

Method and Data
This study is applied in nature and was conducted using a descriptive–analytical method. Data were collected from the review of 30 documents and 10 semi-structured interviews with experts and older adults, using purposive sampling until theoretical saturation was achieved. The inclusion criteria for selecting expert interviewees emphasized three conditions: academic, occupational, and research relevance, while age was the criterion for older participants. For thematic analysis, MAXQDA18 software was employed. The main analytical framework is Critical Metaphor Analysis, which, drawing on cognitive linguistics, reveals the implicit goals and hidden ideologies embedded in discourse. The stages of Critical Metaphor Analysis include identification, interpretation, and explanation (Charteris-Black, 2004: 34). The identification stage required close reading of sample texts to detect metaphors based on semantic tension. In the interpretation stage, conceptual metaphors and key conceptual mappings between source and target domains were extracted. In the explanation stage, metaphors were examined in terms of pragmatic, discursive, historical, and social dimensions presumed to influence their production, and the social role of metaphors in persuasion was determined. Finally, through the review of research documents and expert opinions, an appropriate and desirable alternative metaphor for the future of aging in Iran was identified.

Findings
The findings of the study are presented in three stages: identification, interpretation, and explanation of metaphors. 

Identification of aging metaphors: In Iran, aging is represented through two dominant metaphors: “aging as treasure”, which highlights the wisdom, experience, blessing, and spiritual status of older adults; and “aging as burden”, which portrays the elderly as a vulnerable group struggling with physical, social, and psychological difficulties. This duality provides a clear picture of how society perceives aging and the challenges associated with it.

Interpretation of Aging Metaphors:  The interpretation of aging metaphors is represented in two main forms: “aging as treasure” and “aging as burden.” From religious, literary, and cultural perspectives, older adults are viewed as symbols of wisdom, experience, blessing, and social capital, with respect for them considered equivalent to worship of God. In contrast, the “burden” metaphor associates aging with physical weakness, illness, isolation, and economic unproductivity, while the media often reinforces negative portrayals of the elderly. In policy documents, both perspectives are evident: on the one hand, emphasis on honoring and utilizing the capacities of older adults, and on the other, attention to medical, financial, and welfare support to address their needs.

Explanation of Aging Metaphors:  The explanation of aging metaphors reveals two dominant perspectives on this phenomenon. In traditional societies, or Gemeinschaft, aging is perceived as a treasure, symbolizing wisdom, experience, and familial solidarity. In modern societies, or Gesellschaft, aging is more often represented as a burden, associated with economic unproductivity, weakness, and marginalization. These metaphors reflect broader social and cultural transformations as well as power relations, and they are reinforced within medical, academic, and media discourses. 

Alternative Metaphor of Aging in Iran:  The findings of the study indicate that the metaphor of the “smart elder” represents a desirable alternative for the future of aging in Iran. This metaphor is grounded in five key drivers: supportive governance ensuring justice and welfare for older adults; age-friendly cities with accessible urban spaces; vitality and dynamism through social participation and health; aging-in-place with preservation of family values and spiritual support; and virtual communities enabled by modern technology and communication. The “smart elder” symbolizes active, informed, and empowered aging within modern society, capable of transcending the tensions between tradition and modernity and transforming into a valuable form of social capital.

Discussion and Conclusion
The study shows that aging in Iran is not merely a biological process but a discursive construct shaped through language, metaphors, and broader social changes. The two dominant metaphors—“aging as treasure” and “aging as suffering”—reflect contrasting social orders: the former rooted in traditional culture, where older adults are viewed as bearers of wisdom, and the latter shaped by modernity and capitalist logic, portraying old age as a dependent and non‑productive stage. Social transformations—including the shift toward nuclear families, rising individualism, and weakened support systems—have strengthened the “suffering” metaphor, widening the gap between the cultural ideal of the “wise elder” and the lived realities of aging.

In response, the study proposes the alternative metaphor of the “smart elder,” which envisions older adults as capable, engaged, and connected to technology and social networks. Realizing this model requires supportive governance, age‑friendly urban environments, stronger family and community ties, community‑based services, and improved digital literacy. Shifting the dominant metaphor from “suffering” to “smart elder” is not merely linguistic but essential for transforming policy, public attitudes, and the quality of life of older adults. This approach blends the positive elements of the “treasure” metaphor with modern capacities, offering a renewed vision for active and meaningful aging in Iran.

مقدمه

سالمندی یکی از پدیده‌های مهم مردم‌شناختی و جمعیت‌شناختی قرن بیست و یکم است. برخی جامعه‌شناسان همچون پترسون^[1]، با اشاره به تغییرات ساخت سنی جوامع و سالخورده شدن جمعیت، اصطلاح «خاکستری شدن جمعیت» را به کار برده‌‌اند (گیدنز، 1385). سالمندی را به اشکال مختلفی می‌توان تعریف نمود. طبق تعریف سازمان جهانی بهداشت، کسی که سن 60 سالگی را پشت سر گذاشته سالمند تلقی می‌شود(Van Gaans & Dent, 2018) . پیش‌بینی آمارها نشان می‌دهد در سال 2050 جمعیت افراد جهان بیش از ۶۰ سال، به دو میلیارد و جمعیت افراد بیش از ٦٥ سال به حدود یک و نیم میلیارد نفر خواهد رسید (World Health Organization, 2012، به نقل از سموعی و کیوان آرا، 1400). براین اساس، شاید بتوان قرن 21 را قرن سالخوردگی جمعیت جهان دانست. از نظر سرعت سالمندی جمعیت، بیشترین افزایش به کشورهای درحال ‌توسعه و کمتر توسعه‌یافته مربوط است که در این میان، جمعیت سالمندان ایرانی با سرعتی بیشتر از سرعت رشد آسیا و جهان در حال افزایش است (سموعی و کیوان آرا، 1400). بر اساس گزارش‌های بین‌المللی، روند سالمندی در ایران با سرعتی چشمگیر در حال افزایش است و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۵۰ حدود یک‌سوم جمعیت کشور را افراد ۶۰ ساله و بالاتر تشکیل دهند (France 24/ AFP, 2025).

سالمندی هشدار و یا بحران جمعیتی نیست؛بلکه اغلب ساختارهای جمعیتی در طی گذار جمعیتی با سالمندی رو‌به‌رو می‌شوند که امری کاملاً طبیعی است، آنچه که برای آینده ضرورت می‌یابد به‌کارگیری سیاست و شیوه سالمندی سالم است (فتحی، 1399). سالمندی جمعیت یکی از قدرتمندترین عوامل ایجاد تغییرات اجتماعی است و در آینده نیز بر قدرت و نفوذ تأثیرگذاری آن افزوده خواهد شد. با این اوصاف سالمندی نیازها و مسائل خاص خود را دارد و برای مواجهه با مسائل سالمندی نیاز به شناخت دقیق و عمیق این پدیده هستیم. شناخت سطوح و لایه‌های سطحی و عمیق مسائل سالمندی باعث شناخت و آگاهی درست و ریشه‌ای آن و برنامه‌ریزی مطلوب در این حوزه‌ می‌شود.

 عنایت‌الله، مبدع روش تحلیل لایه‌ای علّی^[2] پدیده مورد مطالعه را در چهارلایه (لیتانی، اجتماعی، جهان‌بینی و گفتمانی، اسطوره‌ای و استعاری) تحلیل می‌کند. عمیق‌ترین و زیرین‌ترین  لایه که در ضمیر ناخودآگاه قرار دارد و تاکنون دور از دسترس علم بوده است تحلیل اسطوره و استعاره^[3] است (Inayatullah, 1998). 

نظریه‌پردازان بزرگ معاصر در حوزه علوم اجتماعی مانند بوردیو[4] (1982)، فوکو[5] (1969) و هابرماس[6] (1981) در نظریه‌های خود اهمیت روزافزونی به زبان داده‌اند. زبان در کارکرد اجتماعی آن، یا به تعبیری بهتر، گفتمان در تعیین قدرت اجتماعی نقشی بسیار مهم دارد. صاحبان قدرت تلاش می‌کنند به مدد کردارهای گفتمانی جهان اجتماعی را در مسیر مطلوب خود شکل دهند، شیوه‌های دیگر را نفی و طرد کنند، به قدرت خود مشروعیت بخشند و از قدرت دیگری سلب مشروعیت کند (نورمحمدی، 1398: 227). یکی از پدیده‌های زبانی بسیار رایج که از جایگاهی ویژه در نظام فکری، معنایی و زبانی بشر برخوردار شد، استعاره است. بررسی استعاره به منزلۀ مؤلفه‌ای حاکم بر نظام مفهومی و رایج در زبان، می‌تواند ایدئولوژی نهفته در پس گفتمان سیاسی را آشکار کند (Feng, 2013; Li, 2016) و یکی از بهترین کلیدهای کشف اندیشۀ خودآگاه و ناخودآگاه در پس متونی باشد که تولید شده‌اند. استعاره به منزلۀ یکی از ستون‌های ساختمان مفهومی در ذهن و شاید مهمترین مؤلفۀ نظام معنایی، نقشی برجسته در بازنمایی ایدئولوژی، به مثابۀ نظام معنایی مشروعیت ساز قدرت، ایفا می‌کند (نورمحمدی، 1398: 227). استعاره یکی از عناصر زبانی در جامعه است که به صورت غیر‌مستقیم و پنهانی نقش بسزایی در روابط اجتماعی دارد. عنایت الله (1988) والیس و عنایت الله (2016) و چاتریس–بلک[7] (2004) از جمله افرادی هستند که در پژوهش‌های خود نشان داده‌اند یکی از روش‌هایی که بوسیله آن می‌توان ادراک تاریخی و کهن الگوهای اجتماعی (مانند سالمندی و کهنسالی) را مورد مطالعه قرار داد، تحلیل و کاربرد استعاره در زبان است.

انتخاب نقشه راه مطلوب در برخورد با مسائل سالمندی ایران، نیازمند شناخت سطوح و لایه‌های عمیق (استعاره‌ها و اسطوره‌ها) سالمندی است. شناخت و آگاهی درست و ریشه‌ای موضوع برای برنامه‌ریزی در حوزه‌ی سالخوردگی جمعیت ایران و داشتن سالمندی سالم ضروری به نظر می‌رسد. آنچه که این پژوهش را با دیگر پژوهش‌های انجام شده متمایز می‌سازد، کاوش آن در زیر نشانه‌های ظاهری و سطحی سالمندی برای کشف استعاره و اسطوره‌های آن موضوع است. این روش اجازه حفاری را در زیر گزارش سطحی احساسات و واکنش‌ها برای کشف دیدگاه‌ها و بینش‌هایی که اغلب ناخودآگاه و بیان نشده هستند و موضوع مورد نظر را تحت‌تأثیر قرار داده و هدایت می‌کنند، می‌دهد و بدین ترتیب اجازه می‌دهد که طیفی از معانی مرتبط با سالمندی مورد شناسایی قرار گیرد.

ذهن انسان یافته‌های حاصل از هر استعاره جدید را با سایر یافته‌های خویش مقایسه می‌کند، در اثر این مقایسه، ممکن است نظم کلی یافته‌ها و آموخته‌های قبلی وی درهم‌ریخته و اطلاعات جدیدی تولید شود؛ بنابراین با بکارگیری هر استعاره جدید، کم‌وکیف دانش موجود در سیر تصاعدی بهبود می‌یابد (مشبکی و پورعزت، 1380: 76). بر همین مبنا و به‌منظور ترسیم استعاره‌های بدیل مناسب و مطلوب آینده سالمندی ایران، برآن هستیم تا استعاره‌های سالمندی را واکاوی کنیم.

مبانی نظری

در جامعه‌شناسی، مفاهیم «استعاره» و «اسطوره» فراتر از ابزارهای زبانی هستند؛ آن‌ها به عنوان سازوکارهای شناختی و فرهنگی در شکل‌دهی به واقعیت اجتماعی، هویت‌ها، و ساختارهای قدرت نقش دارند. این دو مفهوم در نظریه‌های جامعه‌شناسی به‌ویژه در تحلیل گفتمان، فرهنگ، و ایدئولوژی جایگاه ویژه‌ای دارند چارتریس بلک استعاره را مفهومی نسبی می‌داند که اجماع کاملی دربارۀ آن وجود ندارد و نمی‌توان آن را بر اساس معیاری ثابت تعریف کرد. وی تعریفی تلفیقی از استعاره مبتنی بر معیارهای زبانی، کاربردشناختی و شناختی عرضه می‌کند. در این رویکرد «استعاره»، بازنمایی زبانی‌ای تعریف می‌شود که درنتیجۀ کاربرد یک واژه یا عبارت در بافتی جدید که انتظار رخداد آن واژه یا عبارت در آن نمی‌رفت، تنشی معنایی ایجاد می‌کند (Charteris-Black, 2018: 20). معیارهای تعریف استعاره عبارت‌اند از:

معیار زبانی: استعاره واژه یا عبارتی است که از طریق جسمیت‌بخشی، جان‌بخشی، یا جان زدایی تنش معنایی ایجاد می‌کند. معیار کاربردشناختی: استعاره، بازنمایی زبانی ناهمخوانی‌ای است که هدف اصلی و اغلب پنهان آن، تحت‌تأثیر قراردادن نظرات و قضاوت‌ها از طریق متقاعدسازی است. معیار شناختی: استعاره معلول (و شاید علت) تغییر در نظام مفهومی است. مبنای تغییر مفهومی، رابطۀ روان‌شناختی صفت‌های مرجع عبارتی زبانی در بافت اصلی آن با این صفت‌ها در بافت جدید است. این ارتباط، معمولاً بر شباهتی پیش‌تر ادراک شده میان مرجع‌ها در آن بافت‌ها مبتنی‌اند.

شکل 1. الگوی گفتمانی استعاره (Charteris-Black, 2004: 229)

Figure 1. Discursive pattern of metaphor (Charteris-Black, 2004: 229)

در جامعه‌شناسی سالمندی، استعاره‌ها و اسطوره‌ها نقش مهمی در شکل‌دهی به نگرش‌های فرهنگی، اجتماعی و فردی نسبت به سالمندان و فرآیند سالمندی دارند. این مفاهیم در چارچوب نظریه‌های مختلف جامعه‌شناسی، تحلیل می‌شوند که هر یک از زاویه‌ای خاص به پدیده سالمندی می‌نگرند.

سالمندشناسی نیز مانند علوم اجتماعی در دو سطح پژوهش کلان و خرد مطرح است. نظریه‌های سطح خرد اجتماعی، مانند دیدگاه‌های برساخت‌گرایی اجتماعی و مبادله اجتماعی بر عاملیت فردی و همچنین تعاملات فردی و اجتماعی تمرکز دارند (پروایی، 1399: 73). در این دیدگاه، استعاره‌ها به‌عنوان برساخته‌های اجتماعی هستند که واقعیت را شکل می‌دهند و نشان می‌دهد که چگونه استعاره‌ها در گفتمان‌های اجتماعی تثبیت می‌شوند و هویت‌ها را می‌سازند.

در مقابل، نظریه‌های سطح کلان اجتماعی، عناصر ساختاری را که تجارب سالمندان را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد، بررسی می‌کنند. می‌توان گفت دیدگاه‌های سطح کلان دراین باره که چگونه ساختارهای اجتماعی تجربیات و رفتارها را تحت‌تأثیر قرار می‌دهند، فهم و تحلیلی ارائه می‌کنند کهدر این زمینه می‌توان به نقش دولت و سیاست‌های اجتماعی و نحوه شکل‌گیری زندگی اجتماعی به‌وسیله سیاست‌های رفاهی، اشاره داشت (Schulz et al., 2006، نقل از پروایی، 1399).

کنش متقابل نمادین در سطح تحلیل خرد و در قالب سنت نظری تفسیری بر معنا، فهم و تفسیر و تجربه زیسته در دوره زندگی سالمندی و اواخر عمر متمرکز است. این پارادایم درصدد فهم آن است که سالمندان چگونـه بـه زندگی خود معنا می‌بخشند و سالمندی در تعاملات اجتماعی چگونه برساخته می‌شود؟ براساس این دیدگاه تغییرات مرتبط با سالمندی به‌خودی‌خود معنای ذاتی ندارند و نگرش نسبت به سالمندی و سالمندان ریشه در جامعه و تعاملات اجتماعی دارد. در این چارچوب، استعاره‌های سالمندی ابزارهایی برای درک و تفسیر تجربه‌های اجتماعی فردی و جمعی محسوب می‌شوند.

مبتنی بر پارادایم انتقادی، گروه‌های اجتماعی مختلف برای دستیابی به قدرت و منابع کمیاب رقابت می‌کنند. این رویکرد همچنین بر تأثیر دیدگاه‌های منفی درباره سالمندی و تبعیض سـنـى علیـه سالمندان تأکید دارد (Hooyman & Kiyak, 2011). دیدگاه انتقادی در مورد سیاست‌های اجتماعی و سالمندی، ابزاری برای فهم عوامل اجتماعی اقتصادی و سیاسی و ترتیبات ساختاری ارائه می‌دهد. در این دیدگاه استعاره ها و اسطوره‌های سالمندی شکل گرفته در جامعه به عنوان ابزارهای سلطه و ایدئولوژی تحلیل می‌شوند و این استعاره‌ها می‌توانند ساختارهای قدرت را بازتولید یا به چالش بکشند.

 نظریه‌پردازان پست‌مدرن، بر آن هستند تا با ساختارشکنی‌ جنسیتی‌ واقعیت‌ها، سن‌ را به‌ عنوان امری‌ سیال و متکثر تلقی‌ کنند و خود را به‌ مدل گفتمانی‌ پزشکی‌ که‌ بر ضعف‌های‌ سالمندی‌ تأکید می‌کند، محدود نسازندPowell & Gilbert, 2009)). بنابراین‌ براساس رویکردهای‌ پست‌مدرن، می‌توان از سالمندی‌ سیال در جامعه‌ امروز سخن‌ گفت‌. این دیدگاه روایت‌های کلان را رد کرده و بر چندگانگی معنا تاکید دارد و استعاره‌ها و اسطوره‌های سالمندی به عنوان ابزارهایی برای خلق واقعیت‌های متکثر و سیال محسوب می‌شوند.

برای بررسی و شناسایی استعاره سالمندی در یک جامعه، نخست باید ساختارهای اجتماعی و فرهنگی آن اجتماع را شناخت؛ زیرا استعاره‌ها در بستر این ساختارها شکل می‌گیرند. با توجه به هدف پژوهش، یعنی تحلیل انتقادی استعاره سالمندی، باید یادآور شد که این رویکرد بر پایه زبان‌شناسی شناختی و توجه به عوامل فرهنگی و اجتماعی بنا شده است. در این تحلیل، هم از نظریه‌های سطح خرد مانند کنش متقابل نمادین، برساخت‌گرایی اجتماعی و فرایند برساخته‌شدن استعاره سالمندی در تعاملات اجتماعی بهره گرفته شده‌و هم نقش عوامل فرهنگی و اجتماعی در سطح کلان در شکل‌گیری آن، بررسی شده است. افزون بر این، در تحلیل استعاره از پارادایم انتقادی برای فهم عوامل اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و ترتیبات ساختاری استفاده شده است.

پیشینه پژوهش

مطالعه استعاره‌های سالمندی، امکان تحلیل عمیق‌تری از تجربه زیسته سالمندان، نگرش‌های جامعه نسبت به آنان، و سیاست‌گذاری‌های مرتبط با سلامت و رفاه این گروه سنی را فراهم می‌سازد. از این‌رو، بررسی پیشینه پژوهش در این حوزه، می‌تواند زمینه‌ساز فهم بهتر ابعاد روانی، اجتماعی و فرهنگی سالمندی و نیز طراحی مداخلات مؤثرتر در حوزه سالمندشناسی باشد. پژوهش‌های مرتبط با سالمندی، در سطوح مختلفی صورت گرفته‌اند که هر یک از منظر و ساحت خاصی به این مرحله از زندگی می‌پردازند. در ذیل به بعضی از پژوهش های مرتبط با پژوهش حاضر پرداخته شده است.

بر اساس پژوهش زنجری و همکاران (1403) متغیرهای حکمرانی در حوزه سالمندی، صندوق‌های بازنشستگی، هزینه‌های مصرفی در سطوح خرد و کلان، توزیع رفاه، باروری و اندازه خانواده، پوشش بیمه و مستمری عوامل کلیدی بودند که بر نیروی متخصص سالمندی، روابط بین‌نسلی و مشارکت اجتماعی و نهایتاً سبک زندگی و کیفیت زندگی سالمندان به‌عنوان متغیرهای نتیجه و خروجی سیستم تأثیر می‌گذاشتند. براساس اثرگذارترین متغیرها و مشخص‌شدن بدیل‌های هر کدام، سناریوهای محتمل آینده سالمندی در چشم‌انداز 1430 شامل «سالمندی مخاطره‌آمیز»، «تاریک-روشن سالمندی»، «سپیده‌دم سالمندی» و «سالمندی سعادتمند» هستند.

در پژوهش رضوانی خالدی و پدرام (1389) آینده‌های بدیل سالمندی جمعیت در ایران، بررسی و نقد شده و در نهایت «سالمندی به زیست» به عنوان آشکارترین لایه بدیل و «سرزندگی» به عنوان استعاره بدیل پیشنهاد شده است.

در پژوهشی که کیلر و برنشتاین[8] (2021) در کشور آمریکا انجام داده اند، چهار سناریو برای آینده سالمندی پیشنهاد شده است که شامل سناریوی «قدرتمند در دهه 90 زندگی» همراه با انتخاب بیشتر تکنولوژی و انسجام بالای اجتماعی سالمندان است. سناریوی دوم با نام «به‌خوبی تجهیز شده» شامل انتخاب پایین تکنولوژی توسط افراد؛ اما با انسجام بالای اجتماعی است. سناریوی سوم «زندگی و مرگ آزادانه» است که انسجام اجتماعی پایین؛ اما انتخاب بالای تکنولوژی را نشان می­دهد و نهایتاً سناریوی چهارم، «آشیانه پایانی» شامل انسجام پایین اجتماعی انتخاب فردی پایین تکنولوژی است. هرکدام از این سناریوها پیامدها و سیاست‌گذاری‌های مختص به خود را دارند.

روپیک[9] (2018) در رساله دکتری خود به نیاز سالمندان مبتلا به اختلالات شناختی و اینکه که چگونه فناوری‌های کمکی می‌توانند این اهداف را برآورده کنند، پرداخته است یافته‌ها نشان داد که مطلوب‌ترین نتیجه برای سال 2037 نتیجه «بازنشستگان شاد» است که با شکوفایی فرصت‌های فرهنگی و مالی مشخص می‌شود و با استفاده از فناوری هوش مصنوعی جایگاه ربات‌های مراقب را در مراقبت‌های بهداشتی و اجتماعی سالمندان بیان می‌کند و توصیه‌هایی به سیاست‌گذاران ایالتی، محلی و ملی دارد از جمله بهبود رفاه سالمندان، تأخیر بستری‌شدن در بیمارستان و حمایت بیشتر از وظایف اعضای خانواده و استقلال بیشتر مراقب.

شرگلد[10] و همکاران (2015) در انگلستان از سناریوهای مربوط به نوع زندگی سالمندان در آینده، به جهار سناریو «خانه‌های به‌هم‌تنیده»، «خانه‌های تنها»، «فراخوان جمعی» و «پناهگاه‌های غیر‌رسمی» اشاره کرده که بر دو محور مراقبت‌های دولتی و مشارکت تکنولوژی‌های مراقبتی بنا شده است.

تورنستام[11] (1992) در پژوهش خود نشان می‌دهد که اسطوره‌های سالمندی، ایدئولوژی‌ها و جهان‌بینی‌های مختلف را در فرهنگ‌ها و جوامع مختلف بازتاب می‌دهد. در فرهنگ غرب اسطوره سالمندی «پیری به‌مثابه بیچارگی» جهان‌بینی بهره‌وری، کارایی و استقلال و در فرهنگ عبری اسطوره «پیری به‌مثابه منبع» جهان‌بینی کهن‌سال خردمند را تقویت می‌کند.

محققین و پژوهشگران مطالعات سالمندی در جهان، رویکردهای نظری مختلفی برای تحلیل پدیده سالمندی ارائه داده‌اند. در جامعه ایرانی نیز تاکنون مطالعات سالمندی عمدتاً در سیطره سنت روان‌شناختی، پزشکی، سلامت و جمعیت‌شناختی بوده است. اکثر پژوهش‌ها به بررسی مسائل روانی، سلامت و بهداشت سالمندی پرداخته و باتوجه ‌به افزایش جمعیت سالمند در دنیا و بالاخص جامعه ایران به آن به‌عنوان یک مسئله ضروری و بحران نگریسته و به دنبال سناریو مطلوب برای برون‌رفت از این بحران هستند. اما شناخت و آگاهی درست و ریشه‌‌ای مسائل سالمندی و انتخاب نقشه راه مطلوب در برخورد با مسائل سالمندی ایران، نیازمند شناخت سطوح و لایه‌های عمیق (استعاره‌ها و اسطوره‌ها) سالمندی است. آنچه که این پژوهش را با دیگر پژوهش‌های انجام شده متمایز می‌سازد، کاوش آن در زیر نشانه‌های ظاهری و سطحی سالمندی برای کشف استعاره و اسطوره‌های آن موضوع است. در این لایه داستان‌ها و روایت‌های عمیق، طرح‌واره‌ها و تصاویر ذهنی در مورد سالمندی مورد مداقه قرار می‌گیرند. این روش اجازه حفاری در زیر گزارش سطحی احساسات و واکنش‌ها برای کشف دیدگاه‌ها و بینش‌هایی که اغلب ناخودآگاه و بیان نشده هستند و موضوع مدنظر را تحت‌تأثیر قرار داده و هدایت می‌‌کنند را می‌‌دهد و بدین ترتیب اجازه می‌دهد که طیفی از معانی مرتبط با سالمندی مورد شناسایی قرار گیرد.

روش پژوهش و داده‌ها

روش پژوهش حاضر از نوع کاربردی بوده و به روش توصیفی ـ تحلیلی انجام گرفته است. داده‌های مورد نیاز از طریق بررسی اسناد و انجام مصاحبه با نخبگان موضوع گردآوری شده است. در مرحله نخست، اسناد پژوهشی مرتبط با سالمندی که به‌نحوی به بخشی از مسئله پرداخته‌اند، مورد بررسی قرار گرفت. سپس نیازها و خلأهای موجود در ابعاد مختلف شناسایی شد و این موارد زمینه‌ساز طراحی پرسش‌های محقق، برای مصاحبه با خبرگان گردید. در واقع، ابعاد مسئله به فراخور نیازهای پژوهشی در مصاحبه‌ها آسیب‌شناسی شد. براین اساس، 30 منبع پژوهشی مرتبط با موضوع به همراه 10 مصاحبه نیمه‌ساختار یافته به‌عنوان واحد بررسی (جامعه نمونه) وارد تحلیل شدند. شیوه نمونه‌گیری نیز به اقتضای روش پژوهش کیفی، از نوع هدفمند انتخاب شد؛ بدین معنا که نمونه‌ها تا رسیدن داده‌ها به حد اشباع، به‌صورت هدفمند گزینش و بررسی شدند.

معیارهای درون‌گنجی برای انتخاب مصاحبه‌شوندگان (خبرگان) بر سه شرط استوار بود: - سنخیت و ارتباط تحصیلی - ارتباط شغلی و پژوهشی - شرط سن برای سالمندان. براساس این معیارها، 10 مصاحبه نیمه‌ساختار یافته انجام شد و داده‌های مورد نیاز گردآوری گردید. برای تحلیل مضامین، از نرم‌افزار MAXQDA18 استفاده شد. همچنین برای دستیابی به اهداف پژوهش، روش تحلیل انتقادی استعاره به کار گرفته شد. این روش همانند تحلیل انتقادی گفتمان، در پی آشکارسازی مقاصد ناآشکار (احتمالاً ناخودآگاه) کاربران زبان است. 

«تحلیل انتقادی استعاره» حاصل توجه زبان‌شناسی شناختی به عوامل فرهنگی و اجتماعی در کاربرد زبان و پیوند آن با گفتمان است و از نتایج پژوهش‌های انجام‌شده در زبان‌شناسی شناختی بهره می‌گیرد (Li, 2016: 82). این رویکرد بر نظریه استعاره‌های مفهومی تکیه دارد که استعاره را پدیده‌ای همه‌جا حاضر می‌داند؛ نه فقط در زبان، بلکه در تفکر بشر Lakoff & Johnson, 1980)  ). این دیدگاه با آگاهی از موقعیت شناختی ناخودآگاه استعاره، در پی آن است که از استعاره همچون ابزاری انتقادی استفاده کند و اهمیت آن را در تولید، بازتولید و حفظ روابط قدرت بررسی نماید. تحلیل‌گران انتقادی استعاره، مطالعه جامع فرایندهای حاکم بر تولید، گزینش و پردازش استعاره‌ها را کلیدی برای پرده‌برداشتن از نیات پنهان و ناخودآگاه کاربران زبان می‌دانند.(Charteris-Black, 2004: 34) آنان همچنین افشای ایدئولوژی‌ها، نگرش‌ها و باورهای بنیادین را از طریق استعاره ممکن دانسته و از آن به‌عنوان ابزاری مهم برای درک روابط پیچیده میان زبان، تفکر و بافت اجتماعی بهره می‌برند (Charteris-Black, 2004: 24).

مراحل تحلیل انتقادی استعاره شامل تشخیص، تفسیر و تبیین است (همان: 34). در مرحله تشخیص استعاره‌ها که مستلزم خوانش دقیق نمونه متون باهدف شناسایی استعاره‌ها بر اساس معیار وجود تنش معنایی است، به بررسی اسناد پژوهشی مرتبط (30 سند پژوهشی)، کتاب‌ها و ادبیات عامیانه پرداخته شده سپس خلأهایی که در ابعاد مختلف احساس شدند زمینه سؤالات و پرسش‌های محقق برای مصاحبه با سالمندان و خبرگان موضوعی را شکل دادند. در مرحله دوم، یعنی مرحله تفسیر، استعاره‌های مفهومی و کلیدهای مفهومی به‌صورت نگاشت‌هایی میان دو حوزه مفهومی مبدأ و مقصد استخراج شدند و در مرحله سوم، تبیین استعاره‌ها به تبیین کاربردشناختی، گفتمانی، تاریخی و اجتماعی که گمان می‌رود در تولید استعاره‌های شناسایی شده نقش داشته باشند، پرداخته شده و نقش اجتماعی استعاره‌ها در متقاعدسازی تعیین شده است و در آخر استعاره بدیل مناسب و مطلوب سالمندی آینده ایران، با بررسی اسناد پژوهشی و نظر خبرگان رشته‌های مربوطه تعیین گردید.

شکل2. مراحل تحلیل انتقادی استعاره

Figure 2. Stages of Critical Metaphor Analysis

یافته‌ها

یافته‌های این پژوهش در سه مرحله تشخیص، تفسیر و تبیین استعاره‌ها بیان شده است.

تشخیص استعاره

تشخیص استعاره به معنای شناسایی حضور استعاره در یک متن و درک نحوه عملکرد آن است. این فرآیند نه‌تنها به یافتن واژه‌ها یا عباراتی که به‌صورت استعاری به کار رفته‌اند می‌پردازد؛ بلکه به بررسی رابطه میان دو حوزه معنایی نیز توجه دارد: حوزه مبدأ (که معمولاً معنای تحت‌اللفظی دارد) و حوزه مقصد (که معنای استعاری را منتقل می‌کند). به بیان دیگر، تشخیص استعاره شامل تحلیل تنش یا تعامل میان این دو حوزه است تا بتوان فهمید چگونه معنا از یک حوزه به حوزه دیگر منتقل می‌شود و چه تأثیری بر درک مخاطب دارد تشخیص استعاره مستلزم خوانش دقیق نمونه متون با هدف شناسایی استعاره‌ها براساس معیار وجود تنش معنایی است.

بررسی تحت‌اللفظی مفهوم سالمندی، نشان می‌دهد این کلمه از دو مفهوم «سال» و «مند» تشکیل شده است. «سال» به معنی سن، عمر، زمانه و تاریخ (فرهنگ معین) و «مند» به معنی صاحب و خداوند است که بیشتر در آخر کلمات می‌آید. همچون دولتمند یعنی صاحب دولت. (فرهنگ رشیدی) با این تعاریف سالمند به معنی صاحب و خداوند عمر، خداوند سن، صاحب یا خداوند زمانه و تاریخ می‌باشد.برای استخراج استعاره‌های سالمندی به بررسی اسناد پژوهشی مرتبط، کتاب‌ها و ادبیات عامیانه پرداخته شده سپس خلأ‌هایی که در ابعاد مختلف احساس شدند زمینه سؤالات و پرسش‌های محقق برای مصاحبه با سالمندان و خبرگان موضوعی را شکل دادند. دو استعاره «سالمندی به‌مثابه گنج» و «سالمندی به‌مثابه رنج» برای سالمندی ایران تشخیص داده شد. استعاره‌های مستخرج از اسناد و مصاحبه‌ها به شرح ذیل می‌باشد.

جدول 1. استعاره‌های سالمندی ایران

Table 1. Metaphors of Aging in Iran

«گنج» مجموعه‌ای از اشیای باارزش است که معمولاً پنهان یا گم شده است. مترادف «گنج» مفاهیم دفینه، خزانه، ثروت (فرهنگ معین) به‌کاررفته است (معنای مبدأ). در استعاره «پیری به‌مثابه گنج» پیر فرزانه، خردمند، منبع دانایی و تجربه و وجودش در خانواده مایه برکت است و جایگاه پیامبری در میان ایل و طایفه و خانواده دارد. دفینه‌ای است که غبار آن را باید زدود (استفاده از تجربه سالمند). (معنای مقصد)

«رنج» یا الم و درد یک‌گونه سوهش یا احساس بنیادین است که خوی و ویژگی ناخوشایند و بیزاری‌آور دارد. مترادف «رنج» مفاهیم عذاب، مشقت، سختی، مصیبت، گرفتاری (فرهنگ عمید) به‌کاررفته است (معنای مبدأ). در استعاره «پیری به‌مثابه رنج» پیری منبع درد و رنج است و به‌عنوان قشر آسیب‌پذیر در معرض انواع آسیب‌ها و مسائل از جمله واپسماندگی و حاشیه‌ای شدن، منزلت‌زدایی، بی‌معنایی زندگی و قشر نا‌امید، تورم نیازمندی، انباشت طیف متنوعی از بیماری‌ها، احساس بی‌ارزشی، احساس تنهایی و طردشدگی و ترس و اضطراب قرار دارد (تقی‌پور و همکاران، 1402: 92-90). (معنای مقصد)

تفسیر استعاره

تفسیر استعاره به معنای بینافردی مربوط می‌شود. به‌عبارت‌دیگر تفسیر استعاره بر شناسایی روابط اجتماعی که از طریق استعاره ساخته می‌شود، تمرکز دارد. (چارتریس- بلک، 2004: 34) تفسیر شامل برقراری رابطه بین استعاره‌ها و عوامل شناختی و عمل‌گرایانه است که استعاره‌ها را تعیین می‌کند. این امر شامل شناسایی استعاره‌های مفهومی و در صورت امکان، کلیدهای مفهومی است. در مرحله تفسیر می‌توان در نظر گرفت که انتخاب‌های استعاره تا چه اندازه در ساختن یک بازنمایی مهم اجتماعی فعال هستند (همان: 38). تفسیر استعاره «سالمندی»، مستلزم شناسایی صورت‌های زبانی دیگری است که با این استعاره مفهومی برانگیخته می‌شود. در متون زیر به تفسیر استعاره‌های مرتبط با سالمندی پرداخته شده است.

پیری به‌مثابه گنج

نشانگرهای استعاره پیری به مثابه گنج در متون دینی

در دین اسلام جایگاه رفیعی برای سالخوردگان در نظر گرفته شده است در قرآن کریم، سالمندی نه‌تنها به‌عنوان مرحله‌ای طبیعی از زندگی انسان بلکه به‌عنوان نمادی از حکمت، تجربه و نشانه‌ای از قدرت الهی مورد توجه قرار گرفته است. و از نظر جایگاه انسانی و اعتقادی و درجات معنوی پس از عبادت پروردگار قرار دارد. «وَقَضَى رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا» این آیه نشان می‌دهد که پس از فرمان به توحید و عبادت خداوند، بلافاصله نیکی به والدین مطرح شده است. این ترتیب بیانگر آن است که احترام و احسان به والدین، از مهم‌ترین وظایف انسانی و دینی است و در مرتبه‌ای بسیار بلند قرار دارد. در ادامه همین آیه، خداوند حتی نحوه سخن گفتن با والدین سالمند را نیز با ظرافت بیان می‌کند: «إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِندَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ کِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا کَرِیمًا» این آیه نه‌تنها جایگاه معنوی والدین را پس از عبادت خداوند تثبیت می‌کند؛ بلکه به‌طور خاص به دوران سالمندی آنان توجه دارد و بر احترام، نرمی و محبت در رفتار با ایشان تأکید می‌ورزد. و در آیه ای دیگر می فرمایند «وَمَن نُعَمِّرْهُ نُنَکِّسْهُ فِی الْخَلْقِ أَفَلَا یَعْقِلُونَ»  خداوند در این آیه به تغییرات جسمی و ذهنی در دوران سالمندی اشاره می‌کند و آن را نشانه‌ای برای تفکر و تعقل می‌داند. «وَقَضَى رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا...»، «و پروردگارت فرمان داد که جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید...»، این آیه به‌طور خاص بر احترام به والدین که معمولاً در سنین سالمندی هستند، تأکید دارد و نیکی به آنان را واجب می‌داند.

پیامبر اسلام و ائمه اطهار همه بر توجه خاص، نیکی به والدین و احترام به سالخوردگان و سالمندان تأکید فراوان کرده‌اند. پیامبر خدا فرمودند: «البرکه مع اکابرکم» برکت و خیر ماندگار، همراه بزرگ‌ترهای شماست (مجلسی، 1983: 137) و در جای دیگر می‌فرمایند: «الشیخ فی اهله کالنبی فی امته.» هر پیری میان طایفه‌اش همچون پیامبری میان امتش است (جوادی آملی، 1391: 397). یکی از صور تکریم و تعظیم ذات اقدس الهی احترام و تجلیل سالمندان است. (کلینی، 1386: 158) «بجلوا المشایخ فان من اجلال الله تبجیل المشایخ» (مجلسی، 1983: 136) ایشان در جایی دیگر می‌فرمایند «لیس منا من لم یرحم صغیرنا و لم یوقر کبیرنا» از ما نیست کسی که به کودکان رحم نکند و به سالمندان و بزرگ‌ترها احترام نگذارد (همان:136).

نشانگرهای استعاره پیری به مثابه گنج در متون ادبی

در ادبیات به تعابیر و متونی برمی‌خوریم که نشان از تجربه، پختگی و خردمندی سالمندان است.

جز به تدبیر پیر کار مکن        پیر دانش نه پیر چرخ کهن

«سنایی»

ضرب‌المثل‌های رایج پیرامون تدبیر و تجربه سالمندان

یکی از عناصر و قالب‌های پر ظرفیت برای انتقال ارزش‌ها و قوانین نانوشته فرهنگی، ضرب‌المثل‌ها است. ضرب‌المثل‌ها، بخشی از تعقل و خرد جمعی است که منشأ توده‌ای دارند و فرد مشخصی واضع آنها نیست. این جملات پند گونه که از مخزن عقل و فرزانگی مردم سرچشمه گرفته، عصاره تجربیات زندگی روزمره­اند. در واقع یکی از بزرگ‌ترین گنجینه‌های معرفت دانش بشری است که حاوی تجارب تلخ و شیرین بسیاری است و ما را قادر می‌سازد تا به شیوه تفکر پیشینیان پی ببریم (خاشعی، 1385: 94).

آنچه در آیینه جوان بیند، پیر در خشت خام آن بیند

رأی پیر از بخت جوان به

تدبیر از پیر، جنگ از جوان

پیر به ز برای سپهسالاری

من که پیرم و می‌لرزم، بر صد جوان می‌ارزم

هر چه به گوش شنیده‌ای، ما به چشم دیده‌ایم

یک باز سپید به ز صد باز سیاه

تو مو می‌بینی و من پیچش مو، تو ابرو و من اشارت‌های ابرو

دود از کنده برخیزد

نشانگرهای استعاره پیری به مثابه گنج در اسناد بالادستی

سیاست‌های کلان جمعیتی یکی از متون قابل‌توجه اسناد بالادستی است که به مسئله سالمندی و حقوق و حمایت از ایشان پرداخته است. بند 7 سیاست‌های کلان جمعیت ابلاغی مقام معظم رهبری در تاریخ 30/02/1393 به سالمندان تخصیص یافته است. در این بند آمده است: «فرهنگ سازی» برای احترام و تکریم سالمندان و ایجاد شرایط لازم برای تامین سلامت و نگهداری از آنان در خانواده و پیش بینی ساز و کار لازم برای بهره مندی از تجارب و توانمندی‌های سالمندان در عرصه‌های مناسب به عمل آید.

پیری به‌‌مثابه رنج

نشانگرهای استعاره پیری به مثابه رنج در متون دینی

قرآن کریم در آیات متعددی به مراحل گوناگون زندگی انسان همچون زیست جنینی، دوران کودکی، جوانی و سالمندی و کهن‌سالی توجه خاصی داشته است. «اللَّهُ الَّذِی خَلَقَکُم مِّن ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِن بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِن بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا وَشَیْبَةً...» خداوند در آیه 54 سوره روم به گذر عمر انسان بر کره خاکی اشاره کرده و می‌فرماید «خداوند شما را آفرید در حالی که ضعیف بودید، سپس بعد از ناتوانی قوت بخشید و دوباره بعد از قوت، ضعف و پیری قرار دارد.»

خداوند در قرآن با کاربرد واژه‌هایی همچون شیب، شیخ، کبر و عباراتی همچون «ارذل العمر» و «وهن العظم» به دوران سالمندی اشاره می‌کند و تعدادی از علائم و نشانه‌های کهن‌سالی را برمی‌شمارد. مثلاً در آیه 4 سوره مریم، به سستی استخوان‌ها و در آیات 73 سوره هود و 54 سوره حجر به سفیدی موی سر و ناتوانی از فرزندآوری اشاره می‌کند. همچنین در آیه 23 سوره قصص نیز کم‌توان شدن و ناتوانی در انجام کارهای سخت را از پیامدهای پیری بیان می‌کند.

نشانگرهای استعاره پیری به مثابه رنج در متون ادبی

بسیاری از شاعران و بزرگان ادبیات فارسی، سال‌های پایانی عمر و سالمندی را دست‌مایه شعر خود قرار دادند. فرد سالمند به دلیل فاصله‌گرفتن از دوران جوانی و شادابی، افسرده و دلگیر بوده و از دوران گذشته با افسوس یاد می‌کند. فرد سالمند و جامعه به‌گونه‌ای عمل می‌کنند که از تعامل‌های سالمند و جامعه به‌تدریج کاسته می‌شود و در این شرایط فرد سالمند در نهایت از جامعه بریده و خود را برای مرگ آماده می‌سازد.

موی سپید را فلکم رایگان نداد        این رشته را به‌نقد جوانی خریده‌ام

«رهی معیری»

من پیر ماه و سال نیم، یار بی‌وفاست       بر من چو عمر می‌گذرد پیر آن شدم

«حافظ شیرازی»

محور دیگری از ضرب‌المثل‌ها حول وجود عوارض بدنی و تقلیل‌یافتن نیروی جسمانی و ضعف و رنج سالمند شکل‌گرفته است.

-روز پیری پادشاهی هم ندارد لذتی

- پیری و صد عیب، چنین گفته‌اند

- پیری به هزار علت آراسته است

- چو، چل آمد فروریزد پروبال

- لنگ بخر، کور بخر، پیر مخر

- سر پیری داغ امیری (سر پیری معرکه‌گیری)

- مصیبت بود پیری و نیستی

- زمستان را شبی، پیران را تبی

رواج اصطلاحاتی چون «با زن نشسته» که استعاره‌ای از بیکاری و بی‌ثمری دوران سالمندی و بازنشستگی است، می‌توان رویکرد فرهنگی را که این برنامه‌ها و سیاست‌ها از سالمندی در کشور بازتاب می‌دهند، مواجهه با «بی‌ثمری اقتصادی و دوران درماندگی» دانست (رضوانی خالدی، و پدرام، 1398: 389). اصطلاح رایج دیگر در این زمینه که در عرف و ادبیات عامیانه مشاهده می‌شود، اصطلاح «شهردار زن جان» است که برای بازنشستگان مرد به کار می‌رود که نشان از بیکاری و بی‌ثمری اقتصادی است.

نشانگرهای استعاره پیری به مثابه رنج در رسانه های ایران

در بسیاری از موارد تصویر ارائه شده از سالمندان در رسانه‌های ایران با کلیشه‌های منفی همراه است. سالمندان اغلب به‌عنوان افرادی ناتوان، بیمار، تنها و وابسته به دیگران به تصویر کشیده می‌شود.

بررسی نقش سالمندان در فیلم‌های سینمایی ایران در سه دهه اخیر نشان می‌دهد که شخصیت‌پردازی آنان بیشتر بر پایه نشانه‌های ظاهری همچون بازنشستگی، چین ‌و چروک صورت، داشتن موی سفید شکل‌گرفته است (امیری و همکاران، 1400:54). این نوع بازنمایی، سالمندان را به یک وضعیت جسمانی تقلیل داده و کمتر به تجربه های زیسته، توانایی‌ها و نقش‌های فعال آنان در خانواده و جامعه توجه می‌کند افزون بر این، بازنمایی منفی از زیبایی سالمندان در تبلیغات بازرگانی تلویزیون نیز قابل مشاهده است. در بسیاری از آگهی‌های تجاری، سالمندان به‌عنوان نماد فرسودگی معرفی می‌شوند و حضور آنان عمدتاً برای فروش محصولات آرایشی و بهداشتی به کار گرفته می‌شود. چنین رویکردی، زیبایی طبیعی دوران سالمندی را نادیده گرفته و نگاه مصرف‌گرایانه‌ای را تقویت می‌کند که سالمندی را مترادف با از دست دادن جذابیت و نیاز به بازسازی ظاهری می‌داند.

نشانگرهای استعاره پیری به مثابه رنج در اسناد بالادستی

در اسناد بالادستی عموماً توانمندسازی مادی سالمندان مورد توجه قرار گرفته است و بیشتر به امور حمایتی، بهداشتی- درمانی و بهزیستی سالمندان پرداخته شده است و این قوانین دال بر ضعف و نیازمندی سالمندان در جامعه ایران است.

۱. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.

 اصل ۲۱: دولت موظف است حقوق زنان را در تمام جهات با رعایت موازین اسلامی، تضمین کند. بند ۴: ایجاد بیمه خاص بیوگان، زنان سالخورده و بی‌سرپرست.

 اصل ۲۹: برخورداری از تأمین اجتماعی از نظر بازنشستگی، بیکاری، پیری، از کارافتادگی، بی‌سرپرستی، نیاز به خدمات درمانی و مراقبت‌های پزشکی به صورت بیمه و غیره، حقی است همگانی.

۲. سند ملی سالمندان کشور.

این سند توسط شورای ملی سالمندان تدوین شده و شامل راهبردها، اهداف و وظایف دستگاه‌های اجرایی است. راهبرد ۱: ارتقاء سلامت جسمی، روانی و اجتماعی سالمندان.  راهبرد ۲: توانمندسازی سالمندان و حمایت از مشارکت فعال آنان در جامعه. راهبرد ۳: توسعه زیرساخت‌های مناسب برای زندگی سالمندان (مسکن، حمل‌ونقل، خدمات شهری). راهبرد ۴: حمایت مالی و بیمه‌ای از سالمندان. تبصره‌ها: در این سند، تبصره‌های اجرایی برای هر دستگاه مشخص شده است؛ مثلاً وزارت بهداشت موظف به توسعه خدمات مراقبتی و وزارت رفاه مسئول پوشش بیمه‌ای سالمندان است.

۳. برنامه ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران.

ماده ۷۰: دولت موظف است نسبت به توانمندسازی سالمندان و ایجاد زیرساخت‌های لازم برای زندگی مستقل آنان اقدام کند. تبصره ۱: سازمان بهزیستی مکلف به توسعه مراکز روزانه و شبانه‌روزی سالمندان. تبصره ۲: وزارت راه و شهرسازی موظف به مناسب‌سازی فضاهای شهری برای سالمندان.

۴. اسناد بین‌المللی مورد پذیرش ایران.

کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت (که شامل سالمندان دارای ناتوانی نیز می‌شود).

- اصول سازمان ملل در مورد سالمندان: شامل استقلال، مشارکت، مراقبت، خوداتکایی و کرامت.

تبیین استعاره سالمندی

تبیین استعاره به معنای متنی مربوط می‌شود: یعنی راه‌هایی که به‌وسیله آنها استعاره‌ها باهم مرتبط شده و با توجه ‌به موقعیتی که در آن رخ می‌دهند ارجاع داده می‌شوند، تمرکز دارد (چارتریس- بلک، 2004: 39). تبیین استعاره‌ها شامل شناسایی عوامل اجتماعی که در تولید استعاره‌ها و نقش اجتماعی آنها در متقاعدسازی افراد مؤثرند است. توصیف چگونگی شکل‌گیری استعاره‌های مفهومی، کلیدهای مفهومی و نشان ‌دادن نوع ارزش‌گذاری استعاره‌ها به توضیح اینکه چرا استعاره‌ها می‌توانند متقاعد کننده باشند کمک می‌کند؛ بنابراین به یک معنا، شناسایی کارکرد گفتمانی استعاره‌ها به ما این امکان را می‌دهد که انگیزه ایدئولوژیک و تئوریکی استعاره‌ها را بشناسیم (Charteris-Black, 2004: 39).

فردیناند تونیس، با تمایز میان گماینشافت (اجتماع) و گزلشافت^[12] (جامعه) و امیل دورکیم بر دگرگونی تاریخی از جوامع مکانیکی بدوی به جوامع ارگانیک مدرن بر تحول روابط اجتماعی تأکید دارند. در گماینشافت (اجتماع) نوعی همبستگی عمیق، احساس طبیعی و ارگانیک مسلط است از خصوصیات جامعه معنوی یا گماینشافت می‌توان به ارتباط گرم و صمیمی، اهمیت سنت‌ها، خانواده گسترده، جوامع ارگانیکی، جوامع کوچک و شناسایی افراد بر مبنای قوم و قبیله اشاره کرد. در این جامعه یک فرد همراه خانواده از لحظه تولد تا لحظه خوشبختی و بدبختی‌اش زندگی می‌کند.

در استعاره «سالمندی به‌مثابه گنج» که در آن سالمند به‌عنوان منبع ثروت، خرد، دانایی و تجربه شناخته شده و می‌تواند آنها را به نسل‌های جوان تقدیم کند، ایدئولوژی‌های جامعه گماینشافت (خانواده سنتی و گسترده، همبستگی عمیق، ارزشمندبودن تجربه و سنت‌ها، روابط گرم و صمیمی و...) تقویت می‌شود. در مقابل، در گزلشافت (جامعه) نوعی نظم قانونی، تقسیم کار، مالکیت و تضاد در اعضای گروه حکم‌فرماست. در این نوع جوامع که تکامل آن را در سرمایه‌داری می‌یابیم روح حسابگرانه در آن رشد می‌کند و از خصوصیات این نوع جامعه می‌توان به روابط سطحی، ایجاد تخصص‌ها، مکانیکی شدن جوامع، بی‌نام‌ونشان بودن اشاره کرد. فردی که به سمت زندگی در یک گزلشافت می‌رود؛ مانند فردی است که وارد یک کشور بیگانه می‌شود.

از اثرات عارضی این نوع جامعه مدرنیزاسیون (تجددگرایی) بر سالمندان می‌توان ازدست‌رفتن حمایتگرهای سالمندی (شهری شدن، آپارتمان‌نشینی، ازدست‌رفتن مشاغل خانوادگی، تغییرات ساختی و کارکردی خانواده، تأخر سالمند از تغییرات تکنولوژی، افزایش امید به زندگی، تغییر در نگرش‌ها و ارزش‌های خانوادگی، فردگرایی و کاهش تعهدات اجتماعی و خانوادگی و حضور زنان به‌عنوان مراقبین سنتی در مشاغل برون خانگی) اشاره کرد (تقی‌پور و همکاران، 1402: 93).

در استعاره «سالمندی به‌مثابه رنج» که در آن سالمندی به‌عنوان دوره بی‌ثمری اقتصادی که با خود هزینه و بار اجتماعی و اقتصادی برای جامعه به همراه داشته و به‌عنوان عنصر حاشیه‌نشین و مخاطره‌آمیز شناخته می‌شود، ایدئولوژی‌های جامعه گزلشافت (خانواده هسته‌ای، فردگرایی، روحیه حسابگرانه، کاهش تعهدات اجتماعی، سکولاریسم و حذف الگوی دینداری حامی سالمند، مراقبت‌های پزشکی و...) تقویت می‌شود. گفتمان‌های پزشکی (بیماری‌های سالمند)، دانشگاهی (آسیب‌ها و مسائل سالمندی) و رسانه‌ها (بازنمایی سالمند نیازمند) نشان از حاکم بودن استعاره «سالمندی به‌مثابه رنج» در جوامع امروز است. رویکرد پساساختارگرایی، نشان می‌دهد که چگونه سالمندی توسط زیر لایه‌های روابط قدرت، آرمان‌های فرهنگی و ایدئولوژی‌ها ساخته می‌شود. صاحبان قدرت تلاش می‌کنند به مدد کردارهای گفتمانی جهان اجتماعی را در مسیر مطلوب خود شکل دهند، شیوه‌های دیگر را نفی و طرد کنند، به قدرت خود مشروعیت بخشند و از قدرت دیگری سلب مشروعیت کند.

استعاره بدیل سالمندی ایران

باتوجه ‌به نتایج و یافته‌های پژوهش حاضر و بررسی اسناد پژوهشی  و مصاحبه با نخبگان موضوع از بین استعاره‌های بدیل ممکن، استعاره «سالمند هوشمند» با پیشران‌های 1- حکمرانی حمایتی 2- شهر دوستدار سالمند 3- پویایی و سرزندگی 4- پیری در محل 5- اجتماع مجازی به‌عنوان بدیل مناسب و مطلوب برای سالمندی آینده ایران تشخیص داده شد.

«هوشمند» به معنای زیرک، باهوش، صاحب عقل و خرد است (فرهنگ معین). امروزه باتوجه ‌به عصر دیجیتال و گسترش فناوری‌های الکترونیکی و فضای سایبری و مجازی واژه «هوشمند» به سایر فضاهای حیاتی تسری یافته است از جمله دولت هوشمند، شهر هوشمند، کتاب هوشمند، قلم هوشمند و...

ژان بودریار، نظریه‌پرداز مشهور پست‌مدرنیسم، ادعا می‌کند که ما اکنون در عصر تازه‌ای از شبیه‌سازی هستیم، عصری که رایانه‌ای شدن، پردازش اطلاعات، رسانه‌ها و سیستم‌های کنترل سیبرنتیکی و سازمان‌دهی اجتماع بر اساس رمزگان و الگوهای شبیه‌سازی، جایگزین تولید به‌مثابه  اصل سازمان‌دهنده‌ی جامعه شده است (بست و داگلاس، 1381: 181). به نظر بودریار فرا واقع موقعیتی است که در آن، الگوها جایگزین واقعیت می‌شوند. در این مورد، الگو تعیین‌کننده واقعیت می‌شود و مرز بین فرا‌واقعیت و زندگی روزمره از بین می‌رود (همان: 187). به عقیده بودریار، فرا‌واقعیت را تکنولوژی و رسانه‌های دنیای جدید به وجود می‌آورند (پرهیزکار، 1389: 184). باتوجه‌به این فضا و گفتمان و با بررسی تئوری‌ها و نظر خبرگان استعاره «سالمند هوشمند» به‌عنوان بدیل مطلوب سالمندی ایران تشخیص داده شد (در جدول فوق استعاره سالمند هوشمند با پیشران‌های آن آورده شده است).

جدول 2. مضامین اصلی و فرعی تحلیلگر سالمند هوشمند

Table 2. Main and Sub-Themes of the Smart Elderly Analyst

«سالمند هوشمند»، نیازمند حکمرانی هوشمند و حمایتگر است تا عدالت در خدمات و رفاه سالمندان را برقرار، بیمه‌های حمایتی از سالمندان را گسترش و نرخ فقر سالمندان را کاهش دهد. در فقدان حمایت دولت به مثابه نهادی اجتماعی و حمایت گر، سالمندی به تجربه ای ناامن و پرمخاطره تبدیل می شود و در چنین جامعه ای، سالمندان طبقات تهیدست بیش از همه آسیب می بینند. در جامعه پرمخاطره، نظام بازنشستگی ضعیف و ناامن، و فقر نظام حمایتی و مساعدت اجتماعی از مهم‌ترین ویژگی‌های سیاست‌های اجتماعی سالمندی است. (پروایی، 1401: 347) در جامعه‌ای که ساختارهای حمایتی دولت و حکمرانی حمایتگر برای سالمندان وجود ندارد و یا ضعیف است، سالمندان طبقات ضعیف بیش از همه آسیب می‌بینند. حکمرانی حمایتگر باید ساختار نظام تامین اجتماعی را اصلاح نموده و به صورت همه جانبه اقتصادی، اجتماعی و روانی از سالمندان حمایت کند. (رزاقپور، مصاحبه شخصی، 13 اردیبهشت، 1404)

«سالمند هوشمند» نیازمند شهر هوشمند و دوستدار سالمند است تا با الگوی شهرسازی حمایتگر باعث افزایش شاخص‌های فرهنگی و تفریحی در سطح شهر برای سالمندان شود. فضای شهری ایده‌آل فضایی است در آن عدالت شهروندی رعایت شده باشد و تمامی شهروندان، حتی اقشار آسیب‌پذیر، بتوانند از این فضا استفاده کنند سالمندان به دلایل جسمی و روحی به فضاهای شهری و تحرک و تعاملات اجتماعی بسیار نیازمندند و طرح های شهرسازی باید به مردم سالخورده کمک کنند تا از خیابان‌های شهر براحتی استفاده کنند و لذت ببرند. مسلماً رویکرد مشارکتی و استفاده از نظرات خود سالمندان به نتایج بهینه‌ای منجر خواهد شد (ضابطیان و تقوایی، 1388: 60).

«سالمند هوشمند» سالمند پویا و سرزنده است که با افزایش فرصت‌های شغلی خانواده محور، مشارکت و عضویت در فعالیت‌های اجتماعی، هدفمند و دارای معنای زندگی است و از سلامت جسمی و روانی برخوردار است. معنای زندگی و سلامت معنوی نقش میانجی در کاهش ترس از پیری دارند. حمایت اجتماعی و خودشفقت‌ورزی نیز به افزایش احساس هدفمندی در سالمندان کمک می‌کنند (دلخواه و همکاران، 1402: 570). خانواده، ایمان، مشارکت اجتماعی و یادگیری باعث سرزندگی سالمندان می شود (اصلانی، مصاحبه شخصی، 21 اردیبهشت 1404).

«سالمند هوشمند» در محیط آشنا پیر می‌شود. پیری در محل اصطلاحی رایج در سیاست‌های اجتماعی است که به رویکردی اشاره دارد که به افراد سالمند کمک می‌کند تا در خانه‌های خود تا زمانی که ممکن است بمانند؛ یعنی پیرشدن در یک محیط آشنا (Rowles, 1993) در این رویکرد با حفظ ارزش‌های خانوادگی از سالمندان حمایت معنوی شده و با اعطای قدرت و منزلت در خانواده جذب می‌شوند. آن قدرت، نفوذ و احترام سالمندان قدیم را در جامعه و خانواده های امروزی نداریم باید آن احترام قدیمی احیا شود (محمدی، مصاحبه شخصی، 25 اردیبهشت 1404).

«سالمند هوشمند» دارای مهارت‌های لازم برای زندگی در اجتماع مجازی است  هاوارد رینگلد، نخستین‌بار واژه اجتماع مجازی را به کار برد. اجتماع مجازی توده‌ای اجتماعی است که برآمده از اینترنت است که در آن شبکه‌ای از روابط فردی در فضای مجازی شکل می‌گیرد. (Rowles, 1993: 5) چنین اجتماعی پتانسیل‌های بسیاری برای آزادی‌های سیاسی فراهم می‌کند و تغییراتی در تجربه افراد از اجتماعات در دنیای واقعی ایجاد می‌کند. فضای سایبری امکان برقراری ارتباط میان افراد و گروه‌های جدا از یکدیگر از لحاظ جغرافیایی را به‌آسانی و به ارزانی فراهم می‌کند. سالمند هوشمند آشنا به تکنولوژی و فضای مجازی است و عضویت فعال در سمن‌ها و گروه‌های مجازی داشته و توانایی رفع نیازهای خود در دنیای هوشمند را دارد. سمن‌ها نقش مؤثری در حل مسائل اجتماعی سالمندان مانند انزوا و کم‌تحرکی ایفا کرده‌اند. این نهادها با ارائه خدمات آموزش و فعالیت‌های گروهی، به توانمندسازی سالمندان کمک می‌کنند (ایور و اصلانی، مصاحبه شخصی، 17 اردیبهشت 1404).

تولید محتوا در فضای مجازی توسط سمن‌ها، به ارتقای مشارکت فرهنگی سالمندان کمک می‌کند. این امر موجب افزایش تعاملات اجتماعی، یادگیری مستمر و کاهش احساس طردشدگی می‌شود (کمالی، مصاحبه شخصی، 21 اردیبهشت 1404).

استفاده از گوشی و فضای مجازی باعث سرگرمی ما شده و مطالب خوبی هم می آموزیم ولی خیلی از سالمندان مهارت و سواد استفاده و یا توان خرید آن گوشی‌ها را ندارند (پورعلی، مصاحبه شخصی، 25 اردیبهشت 1404).

اصطلاح «اجتماع مجازی» یک ترکیب پارادوکسیکال است که اجتماع نماینده جامعه سنتی و مجازی نماینده جامعه مدرن است. از نگاه تئوریسین‌ها ما شاهد اجتماع در دل جامعه (سنت در مدرن) هستیم و تعاریف و ویژگی‌های متفاوتی بر آنها دارند از جمله: پارک و ورث (مکتب شیکاگو) نشان داد که اجتماع در شهر نیز می‌تواند وجود داشته باشد. اجتماع در مکتب شیکاگو گروه‌های نسبتاً کوچکی، همچون محله در نظر گرفته می‌شود که بر اساس وابستگی متقابل و سبک‌های مشابه زندگی شکل‌گرفته‌اند. این اجتماعات ممکن است بسیار کوچک باشند و بر اساس تعلقی شکل‌گرفته باشند که ناشی از تجارب مشترک، زبان مشترک، پیوندهای خویشاوندی و مهم‌تر از همه سکونت در زیست – جهان فضایی مشترک است (Delanty, 2003: 55) در شرایط پست‌مدرن، نوع جدیدی از اجتماع ظهور کرده است. از دیدگاه دریدا در اجتماع پست‌مدرن تمامی تفاوت‌ها مورد توجه قرار می‌گیرند و تمامی مخالفت‌ها از بین می‌روند. این اندیشمندان مرکزیت فردیت (در مفهوم اجتماع) را رد می‌کنند و اجتماع را چیزی می‌دانند که نه فردگرا است و نه جمعی بلکه بر اشتراک‌گذاری بنیان شده است (همان: 138). ویژگی این اجتماع، گذر از هویت  به تفاوت، از قطعیت به عدم قطعیت، اجتماعی فراتر از وحدت، به‌شدت پویا، عاطفی و ارتباطی هستند (همان: 132).

سالمندان آینده ایران نسلی هستند که بخشی از عمر خود را در جامعه‌ای سنتی گذرانده‌اند اما دوران سالمندی‌شان در فضایی مدرن و فناورانه شکل می‌گیرد. آنان در میانه‌ی دو سبک زندگی متفاوت قرار می‌گیرند و با چالش‌های سازگاری با تغییرات اجتماعی و تکنولوژیک روبه‌رو می‌شوند. در این میان، «سالمند هوشمند» کسی است که با بهره‌گیری از رسانه‌ها و اجتماعات محلی، مهارت‌های ارتباطی خود را حفظ کرده و با وجود پیچیدگی‌های شهر مدرن، زندگی فعال و مشارکتی را ادامه می‌دهد.

استعاره «سالمند هوشمند» با پیشران‌های (حکمرانی حمایتگر، شهر دوستدار سالمند، پویایی و سرزندگی، پیری در محل و اجتماع مجازی) بدیل مناسبی برای این اجتماع و جوامع است. این استعاره می‌تواند ایدئولوژی و گفتمان‌های مربوط به جهان پست‌مدرن و مجازی (خانواده پویا، جهان حیاتی، کنش متقابل تحریف نشده، جهان‌وطنی، ساختار شبکه‌ای و...) را تقویت کند و این گفتمان‌ها هم باعث تقویت و شکل‌گیری سالمندی آگاه و فعال در جامعه شود.

بحث و نتیجه‌گیری

سالمندی یکی از مهم‌ترین پدیده‌های جمعیتی قرن بیست‌ویکم به شمار می‌آید و پیش‌بینی می‌شود جمعیت سالمندان جهان تا سال ۲۰۵۰ به‌طور قابل توجهی افزایش یابد. جمعیت سالمندان ایران نیز با سرعتی بیش از میانگین رشد سالمندی در آسیا و جهان در حال افزایش است (سموعی و کیوان‌آرا، ۱۴۰۰). این روند، ضرورت تدوین و اجرای سیاست‌های «سالمندی سالم» را برجسته می‌کند. برای برنامه‌ریزی صحیح، لازم است ابعاد سطحی و عمیق سالمندی ــ از جمله استعاره‌ها و اسطوره‌های نهفته در زبان و گفتمان اجتماعی ــ مورد تحلیل قرار گیرد. این پژوهش با بررسی لایه‌های پنهان و نشانه‌های ظاهری سالمندی، به شناسایی استعاره‌ها و اسطوره‌های مرتبط با سالمندی در ایران دست یافته است. واکاوی این استعاره‌ها می‌تواند راهی برای درک دقیق‌تر این پدیده و طراحی آینده‌ای مطلوب برای سالمندی در کشور باشد. در همین راستا، استعاره‌های سالمندی ایران با بهره‌گیری از روش تحلیل انتقادی استعاره چارتریس بلک در سه مرحله تشخیص، تفسیر و تبیین شده است.

یافته های این پژوهش نشان می‌دهد که سالمندی در ایران پدیده‌ای صرفاً زیستی نیست، بلکه برساخته‌ای گفتمانی است که از خلال استعاره‌ها و واژگان روزمره فهم و تجربه می‌شود. زبان، همان‌گونه که نظریه‌پردازانی چون بوردیو، فوکو و هابرماس تأکید کرده‌اند، نقشی اساسی در شکل‌دهی به روابط قدرت و برداشت‌های اجتماعی دارد؛ ازاین‌رو واژه‌هایی که برای توصیف سالمندان به‌کار می‌روند حامل بارهای ارزشی و ایدئولوژیک‌اند و می‌توانند نگرش جامعه را نسبت به سالمندی تقویت یا تضعیف کنند (Frame Works Institute, 2017) بررسی واژگان رایج نشان می‌دهد که بسیاری از اصطلاحات مانند «پیر»، «سالخورده» یا «بازنشسته» بار معنایی منفی یا محدودکننده دارند و حتی تعبیرهای مثبت‌تری چون «پیشکسوت»، «سنین طلایی» یا «فرزانگان» نیز از واقعیت‌های زیسته سالمندان، فاصله می‌گیرند (خبرگزاری صدا و سیما، 1399). این امر بیانگر چالش جامعه در یافتن زبانی بی‌طرف، دقیق و توانمندساز برای توصیف سالمندی است. در این میان، دو استعاره مسلط «سالمندی به‌مثابه گنج» و «سالمندی به‌مثابه رنج» و استعاره بدیل «سالمندی هوشمند» سه الگوی اصلی فهم سالمندی در ایران معاصر را تشکیل می‌دهند. تحلیل این استعاره‌ها نشان می‌دهد که این الگوهای معنایی بر نحوه دیدن، تفسیر و مواجهه با سالمندان و نیز بر سیاست‌گذاری‌ها و کیفیت زندگی آنان اثرگذارند.

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که گفتمان سالمندی در ایران عمدتاً در دو استعاره متقابل «سالمندی به‌مثابه گنج» و «سالمندی به‌مثابه رنج» بازنمایی می‌شود. این دو استعاره صرفاً توصیف‌های ادبی نیستند، بلکه ریشه در ساختارهای اجتماعی، ایدئولوژی‌ها و تحولات فرهنگی جامعه دارند و هر یک تصویری متفاوت از جایگاه سالمند در نظم اجتماعی ارائه می‌کنند.

در لایه‌های عمیق فرهنگ ایرانی و بر اساس متون دینی، ادبیات کلاسیک، ضرب‌المثل‌ها و اسناد بالادستی، سالمند در قالب «گنج» تصویر شده است؛ گنجی که در هیئت پیرِ دانا و خردمند، حامل تجربه، حافظه جمعی و سرمایه فرهنگی جامعه است. این بازنمایی با ویژگی‌های جامعه گماینشافت ــ همچون خانواده گسترده، همبستگی عمیق، احترام به سنت‌ها و ارزشمندی تجربه ــ هم‌خوانی دارد. در چنین بستری، سالمند نه به‌عنوان فردی مستقل، بلکه به‌عنوان بخشی از کل جمعی تعریف می‌شود و ارزش او در چارچوب هنجارهای سنتی و میزان انطباق با انتظارات فرهنگی سنجیده می‌شود. ازاین‌رو، حتی در جوامع سنتی نیز تجربه سالمندی تحت تأثیر ساختارهای کلان اجتماعی و گفتمانی قرار دارد و «گنج بودن» سالمند امری برساخته و وابسته به زمینه فرهنگی است، نه ویژگی ذاتی یا فردی.

در مقابل، استعاره «سالمندی به‌مثابه رنج» بازتابی از گفتمان‌های مدرن و ساختارهای جامعه گزلشافت است؛ جامعه‌ای که در آن فردگرایی، کارآمدی اقتصادی، عقلانیت ابزاری و منطق سرمایه‌داری بر روابط اجتماعی غلبه دارد. در این چارچوب، سالمندی دوره‌ای غیرمولد، پرهزینه و همراه با وابستگی تلقی می‌شود. گفتمان‌های پزشکی با تمرکز بر بیماری‌ها و ناتوانی‌ها، گفتمان‌های دانشگاهی با تأکید بر آسیب‌ها و مشکلات، و رسانه‌ها با بازنمایی سالمند نیازمند و منزوی، این تصویر منفی را تقویت می‌کنند. چنین بازنمایی‌هایی با منطق سرمایه‌داری هم‌سو است؛ منطقی که ارزش افراد را بر اساس توان تولید و مصرف تعریف می‌کند و سالمندان را که از چرخه تولید رسمی خارج شده‌اند، به حاشیه می‌راند. همان‌گونه که پالنا بوخ اشاره می‌کند، تا زمانی که جامعه از «پیر شدن» گریزان است، هر واژه‌ای که به این مرحله از زندگی اشاره کند، بار منفی خواهد داشت.

تحولات سریع اجتماعی در ایران ــ از جمله گذار از خانواده گسترده به خانواده هسته‌ای، رشد فردگرایی، کاهش تعهدات خانوادگی، شهرنشینی فزاینده، تضعیف برخی کارکردهای دینی در حمایت اجتماعی و غلبه منطق اقتصادی ــ موجب شده استعاره «گنج» در سطح زندگی روزمره کارکرد خود را از دست بدهد و استعاره «رنج» به‌تدریج هژمونیک شود. شکاف میان گفتمان ایدئال و واقعیت زیسته سالمندان، که در پژوهش‌های میدانی نیز بارها گزارش شده، نشان می‌دهد که سالمندان امروز با فقر، کاهش منزلت اجتماعی، محدودیت حمایت‌های اجتماعی، تنهایی و افسردگی مواجه‌اند(تقی پور و همکاران، 1402) و این تجربه‌ها در تضاد با تصویر فرهنگیِ «پیر دانا» قرار گرفته است.

از منظر رویکردهای انتقادی، این گفتمان‌ها صرفاً بازتاب واقعیت نیستند؛ بلکه ابزارهایی برای مشروعیت‌بخشی به ساختارهای قدرت‌اند. صاحبان قدرت از طریق کردارهای گفتمانی، جهان اجتماعی را در مسیر مطلوب خود شکل می‌دهند، شیوه‌های دیگر را طرد می‌کنند و ارزش‌گذاری‌های جدیدی بر بدن، سن و کارآمدی تحمیل می‌کنند. استعاره «سالمندی به‌مثابه رنج» نیز در این چارچوب، ایدئولوژی نظام سرمایه‌داری را بازنمایی کرده و تبعیض سنی و حاشیه‌نشینی سالمندان را بازتولید می‌کند.

در نهایت، یافته‌های پژوهش تأکید می‌کند که سالمندی نه «ذاتاً گنج» است و نه «ذاتاً رنج»؛ بلکه معنای آن در بستر تعاملات اجتماعی، ساختارهای قدرت و گفتمان‌های مسلط ساخته می‌شود. همان‌گونه که رویکردهای برساخت‌گرایانه و انسان‌شناسی سالمندی نشان می‌دهند، تغییرات زیستی مرتبط با سن به‌خودی‌خود حامل معنا نیستند؛ بلکه این زبان، استعاره‌ها و گفتمان‌ها هستند که این تغییرات را به «سرمایه»، «بار»، «خرد» یا «ناتوانی» ترجمه می‌کنند.

در واکنش به این دوگانه، این پژوهش استعاره بدیل «سالمندی هوشمند» را پیشنهاد و صورت‌بندی می‌کند؛ استعاره‌ای که بر اساس یافته‌های پژوهش و هم‌سویی با برخی مباحث جهانی پیرامون «سالمندی سالم» (Cesari & Arosio, 2025) «سالمندی فعال» (Beard et al., 2023) شکل گرفته است. در این استعاره، سالمند نه صرفاً به‌عنوان گنجی منفعل در گذشته و نه به‌عنوان رنجی وابسته و هزینه‌زا، بلکه به‌عنوان کنشگری آگاه، فاعل، توانمند و متصل به شبکه‌های اجتماعی و دیجیتال فهم می‌شود. پیشران‌های این استعاره شامل حکمرانی حمایتگر، شهر دوستدار سالمند، پویایی و سرزندگی، امکان پیری در محل^[13]، گسترش اجتماعات مجازی است.

شکل 3. عناصر معنایی سالمند هوشمند (به تفکیک وزن آن‌ها نزد واحدهای تحلیل)

Figure 3. Semantic Elements of the Smart Elderly (by the Weight Assigned in Analytical Units)