نوع مقاله : پژوهشی
عنوان مقاله English
نویسندگان English
Suicide is a complex public health issue with social roots. This study aimed to investigate the relationship between experiencing domestic violence and suicidal ideation among Afghan immigrant women residing in city of Shiraz in Iran. This study was conducted using a survey method with a sample of 380 Afghan immigrant women residing in this city. Data were collected using the Standard Domestic Violence Questionnaire and the Beck Scale for Suicidal Ideation (BSSI), and were analyzed using correlation, ANOVA, independent t-tests, and multiple linear regression. Experiencing all forms of domestic violence had a significant positive correlation with suicidal ideation. Economic violence (r=0.68), psychological violence (r=0.63), physical violence (r=0.60), and sexual violence (r=0.60) observed the strongest correlations. Furthermore, contextual variables were significantly associated with increased suicidal ideation. The final regression model was able to explain 69% of the variance in suicidal ideation. Results confirm a strong and significant relationship between domestic violence and increased suicidal ideation among Afghan immigrant women. This relationship takes shape within the specific context of migration, which is exacerbated by economic, social and educational deprivations. The findings underscore the necessity for comprehensive intervention programs that simultaneously address domestic violence and improve socio-economic conditions and access to support services for this vulnerable group.
کلیدواژهها English
Introduction
Domestic violence against women is a global phenomenon and one of the most significant forms of human rights violations, with profound consequences for the victims’ physical and mental health. In recent decades, this harm has attracted the attention of researchers as a public health and social problem. Alongside domestic violence, suicide – as a complex, multidimensional social harm – endangers the lives of hundreds of thousands of people worldwide every year. The simultaneous rise of these two phenomena should create concern in contexts where immigrant communities become increasingly more vulnerable. Afghan immigrant women residing in Iran, as a group that simultaneously experiences the harms of migration, structural discrimination, social isolation, economic dependency, and cultural-identity conflicts, face an elevated risk of domestic violence and its consequences, including suicidal ideation. Nevertheless, few studies have specifically examined the relationship between domestic violence and suicidal ideation among immigrants. The present study, adopting an integrated and multi-level theoretical framework, seeks to address this research gap.
Methodology and Data
This study is quantitative and employs a survey-based method. The statistical population of this study consists of all Afghan immigrant women residing in the city of Shiraz. A multi-stage stratified sampling method was used. Initially, five districts with the highest density of Afghan women were selected, and within each stratum, participants were recruited through convenience sampling, respecting inclusion criteria (age 20–50, at least one year of residence in Shiraz, and willingness to participate) and exclusion criteria (acute health problems and history of psychiatric illness). To determine the sample size, Cochran’s formula was applied, yielding a sample of 380 individuals. Two standardized instruments were employed for data collection: the first instrument is the Domestic Violence Questionnaire, and the second is the Beck Scale for Suicidal Ideation. Finally, for data analysis at both descriptive and inferential levels SPSS software was used, along with statistical tests including Pearson correlation, one-way analysis of variance (ANOVA), independent t-test, and multiple linear regression. Key assumptions of the regression model were examined and satisfied.
Findings
In the first step, descriptive data analysis depicted the difficult living conditions of Afghan immigrant women residing in Shiraz: 46.3% were illiterate, and only 3.9% had university education; 53.7% of respondents self-identified as belonging to the lower social class; 66% had no personal income and 74.2% were entirely unemployed. Regarding the fertility variable, 49.5% chose the option of four children or more. Furthermore, 41.8% of the research population reported a family history of suicide attempts. The descriptive status of the prevalence of domestic violence was also notably high: 63.7% reported psychological violence, 61% economic violence, 40.5% physical violence, and 35% sexual violence. The overall domestic violence index was reported as 58.2%. In the second stage of data analysis, the inferential results show that all four dimensions of domestic violence have significant positive relationships with suicidal ideation. Based on the correlation test analysis, among the dimensions of domestic violence, economic violence exhibited the strongest correlation with suicidal ideation, followed by the dimension of psychological violence, physical violence, and sexual violence. One-way analysis of variance (ANOVA) indicated significant differences in the mean of suicidal ideation across income levels, education, number of children, social class, and years of marriage. Additionally, the independent t-test demonstrated that the mean suicidal ideation among unemployed women (14.5) was significantly higher than that among employed women (10.8).
Overall, the multiple linear regression model showed a significant relationship and was able to explain 69% of the variance in suicidal ideation. Within this model, the psychological violence dimension emerged as the strongest positive predictor. In contrast, university education and higher income exerted a protective effect.
Discussion and Conclusion
The findings of the present study indicate that domestic violence, especially psychological violence and economic violence, are among the strongest predictors of suicidal ideation within the studied population. The explanatory power of psychological violence can be understood within the theoretical framework as follows: insult, humiliation, and excessive control gradually erode the victim’s self-esteem and identity, trapping her in a cycle of learned helplessness. Given the financial dependency of the 66% of women without income, economic violence plays a critical role in increasing suicidal ideation consistent with resource theory. This situation aligns with the concept of fatalism in Peter Bearman’s social structure theory of suicide, according to which extreme regulation and domination heighten suicide risk. The finding regarding the protective role of children against suicidal ideation may initially appear inconsistent with some prior researchs; however, within the cultural context of Afghan society, the presence of children can serve as a source of life meaning and social capital, and by strengthening maternal identity and increasing the sense of responsibility, it prevents suicidal ideation. On the other hand, education – as the strongest protective variable against suicidal ideation – is not merely a demographic indicator, but rather a form of cultural capital that, by enhancing the cognitive abilities, increasing access to information, and improving self-efficacy of immigrant women, protects them against feelings of hopelessness and helplessness It is important to note that the findings of this study cannot be reduced solely to domestic violence; rather, they must be considered and analyzed as shaped by a combination of gender, migration, and class factors. The overall 58.2% prevalence of domestic violence also indicates the normalization of violence in immigrant communities, which itself represents a major barrier to seeking solutions and help.
مقدمه
امروزه مهاجرت بهعنوان حوزهای بینرشتهای موردتوجه بسیاری از رشتههای علمی قرار گرفته است. در جمعیتشناسی سلامت بر تفاوتهای بهداشتی و سلامتی مهاجران و نیز تفاوت مهاجران و غیرمهاجران تأکید شده است. بیتردید یکی از موضوعات قابلطرح در حوزۀ سلامت میتواند میزان و گرایش به خودکشی در بین مهاجران باشد. خودکشی و اقدام به خودکشی بهعنوان مسائل جدی سلامت عمومی که مستقیماً بر الگوهای مرگومیر تأثیر میگذارند، شناخته میشوند (Correi et al., 2014). خودکشی یک بحران فردی است که میتواند به بحرانی خانوادگی، اجتماعی و در مواردی حتی به بحرانی ملی یا بینالمللی تبدیل شود (Manning et al., 2020). بر اساس برآوردها، سالانه بین ده تا بیست میلیون نفر در سراسر جهان اقدام به خودکشی میکنند (Ballard et al., 2017). نرخ میانگین خودکشی در ایران 9/9 مورد در هر صدهزار نفر گزارش شده است (انواری و منصوری، 1402).
در خودکشی، انسان آگاهانه بنیادیترین اصل زندگی خود - یعنی حفظ حیات - را نقض میکند. این عمل در تضاد کامل با غریزه بقا و دوستداشتن ذات زندگی قرار دارد (عشایری و همکاران، 1402). رفتار خودکشی پدیدهای پیچیده، چندبعدی و چندعاملی است که غالباً با انگ اجتماعی و تابو همراه میشود. تبیین علل، ارزیابی، درمان و پیشگیری از آن نیز به همین میزان پیچیده بوده و فاقد هرگونه راهحل ساده و سریع است (Fonseca-Pedrero et al., 2022).
خودکشی در همه جوامع، چه سنتی و چه پیشرفته، وجود داشته و توجه پژوهشگران رشتههای مختلف از جمله جامعهشناسان، روانشناسان و پزشکان را به خود جلب کرده است (مهری، 1401؛ رحمانی و همکاران، 1401). کتاب شاخص خودکشی اثر امیل دورکیم که در آغاز قرن نوزدهم منتشر شد، نشان داد که دلایل خودکشی نه در عوامل فردی، بلکه در بستر اجتماعی ریشه دارند. همچنین در میان عوامل خطر خودکشی میتوان به تجربیات ناموفق زندگی اشاره نمود که مانع از رشد سالم عاطفی گردیده، سطح تنش را افزایش داده، موجب انباشت عوامل استرسزا شده و در نهایت به رفتار خودکشی منجر میشوند (Prieto, 2014). پژوهشهای مرتبط با خودکشی و اقدام به خودکشی در میان جمعیت زنان حاکی از آن است که قرارگیری در محیطهای خشونتآمیز میتواند بهعنوان یکی از محرکهای بروز چنین اقدامات افراطی عمل نماید. مطالعات بر این امر تأکید دارند که از دستدادن روابط بینفردی، مواجهه با دشواریهای ارتباطی و همچنین تجربه خشونتهای فیزیکی، کلامی و جنسی، در زمره علل بنیادین اینگونه اقدامات محسوب میشوند (McManus et al.,2022; Ting et al.,2022).
گزارشهای آمارهای سازمان ملل متحد، نشان میدهد بین ۷ تا ۳۶ درصد از زنان در سراسر جهان قربانی نوعی از اعمال خشونتآمیز بودهاند (فیض الهی، 1401). خشونت خانگی را میتوان بهعنوان اعمال خشونتآمیز مبتنی بر جنسیت تعریف کرد که توسط مردان اعمال شده و بهصورت علائم فیزیکی، جنسی، کلامی، روانی و یا اقتصادی ظاهر میشود (Alkan, 2022).
بر اساس یافتههای پژوهشهای متعدد، خشونت خانگی علیه زنان با پیامدهای عمیق و چندبعدی همراه است (Easton et al., 2018). خشونت خانگی علیه زنان نهتنها پیامدهای منفی قابلتوجهی بر سلامت جسمانی آنان دارد، بلکه با بروز و تشدید اختلالات روانشناختی نیز همراه است. شواهد پژوهشی نشان میدهد که شایعترین پیامدهای روانی ناشی از خشونت خانگی در زنان شامل اختلال استرس پس از سانحه، اختلالات اضطرابی و افسردگی است (Doğanavşargil & Vahip, 2007). افزون بر این، زنان قربانی خشونت خانگی اغلب به پنهانسازی تجربه خشونت، کنارهگیری اجتماعی و درونریزی هیجانی روی میآورند که این امر میتواند زمینهساز بروز یا تشدید افسردگی شود. در برخی موارد، خودکشی بهعنوان راهبردی برای رهایی از فشارهای روانی ناشی از خشونت در نظر گرفته میشود؛ ازاینرو، زنان در معرض خشونت خانگی از نظر خطر افکار و اقدام به خودکشی در مقایسه با سایر زنان در گروه پرخطر قرار دارند. در این راستا نتایج یک تحلیل پیمایشی روانپزشکی بزرگسالان در انگلستان گزارش داد که 50 درصد از افرادی که اقدام به خودکشی کردهاند، خشونت خانگی را تجربه کردهاند (Turnbull et al., 2025).
خشونت خانگی، موجب درد و رنجی جانکاه برای قربانیان است و بهمثابه بار سنگینی بر دوش جامعه، هزینههای انسانی و اقتصادی سنگینی را در مقیاس جهانی ایجاد میکند (Krahe, 2016). درک ابعاد گسترده این هزینههای انسانی و اجتماعی نیازمند توجه به عوامل زمینهای و ساختاری مؤثر بر بروز و تداوم خشونت خانگی است. در این میان، جنسیت و فرهنگ عاملهای اصلی هستند که نقشی تعیینکننده در شکلگیری نگرشها و الگوهای رفتاری مرتبط با خشونت علیه زنان در سطوح مختلف اجتماعی ایفا میکنند. پژوهشها نشان میدهند که فرایندهایی نظیر مهاجرت و پیامدهای آن، از جمله انزوای اجتماعی، میتوانند خطر تجربه خشونت خانگی را تشدید کنند (Krahe, 2020).
در این راستا، شرایط ساختاری خاصی که زنان مهاجر با آن مواجهاند، بهعنوان یکی از بسترهای تشدیدکننده خشونت خانگی قابلتوجه است. مطالعهای که در ایالات متحده بر روی تعداد نه جامعه مهاجر انجام شد نشان داد که زنان مهاجر خشونت خانگی را در زمینهای از حاشیهنشینی اجتماعی و اقتصادی تجربه میکنند؛ زمینهای که بهطور معناداری با تجربه زنانی که در جامعه غالب زندگی میکنند، متفاوت است (Bhuyan & Senturia, 2005). علاوهبراین، زنانی که از وضعیت مهاجرتی کمثبات برخوردارند، از جمله زنان فاقد مدارک قانونی یا دارای اقامت غیردائمی، اغلب به دلیل ترس از اخراج، قادر یا مایل به ترک فرد خشونتگرا نیستند؛ و این امر باعث میشود که آنان در چرخه خشونت خانگی گرفتار بمانند (Raj & Silverman, 2005). تعدادی از مطالعات در اروپا نشان دادهاند که زنان مهاجر و اقلیتهای قومی در معرض خطر بالای رفتار خودکشی هستند. در بریتانیا، زنان آسیای جنوبی و کارائیبی میزان بالاتری از رفتار خودکشی را نسبت به زنان سفیدپوست، مردان آسیای جنوبی و کارائیبی نشان دادند. زنان جوان ترک، مراکشی و اهل جنوب آسیا در هلند نرخ نامتناسبی از رفتارهای خودکشی داشتهاند. همچنین در آلمان، مطالعه در مورد رفتارهای خودکشی گزارش داد که زنان مهاجر ترک، لهستانی و روسی میزان اقدام به خودکشی بسیار بالاتری نسبت به زنان آلمانی دارند (Colucci & Montesinos, 2013). انزوا، مشکلات زناشویی (از جمله ضرب و شتم، خیانت و تحمل بار مشکلات شوهر، مشکلات خانوادگی از جمله شکنجه توسط خانواده شوهر برای جهیزیه و عدم حمایت سایر اعضای خانواده و جامعه) از علل اصلی اقدام به خودکشی برای زنان مهاجر در نظر گرفته شدهاند (Hicks & Bhugra, 2003).
بر پایه آخرین دادههای رسمی مربوط به سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵، شمار اتباع افغانستانی مقیم ایران، بالغ بر یک میلیون و پانصد و هشتاد و سه هزار و نهصد و هفتاد و نه نفر برآورد شده است (فتحی و درخشانی، 1401). در طول چهار دهه گذشته، پناهندگی از مخاصمات نظامی و شرایط ناامن در افغانستان، عامل عمده ورود گسترده اتباع این کشور به ایران بوده است (خسروی و همکاران، 1397).
در جوامع مهاجر افغانستانی، ساختار سنتی خانواده اغلب بر محور اقتدار مردانه استوار بوده است. در چارچوب خانواده، عموماً جایگاه اقتصادی و اجتماعی زنان در مقایسه با مردان جایگاه پایینتری قرار دارند (خسروی و همکاران، 1397). طبق مطالعات انجام شده، میزان اقدام به خودکشی در میان زنان مهاجر افغانستانی، نرخ بالایی دارد (پیلهوری و همکاران، 1404). از جنبه اجتماعی، زنان مهاجر غالباً با محرومیتهای چندلایهای مواجهند که شامل محدودیتهای ناشی از هویت مهاجرت، تبعیضهای ساختاری، انزوای اجتماعی، کاهش حمایتهای خانوادگی و جمعی، و تضادهای فرهنگی و هویتی است. از بعد اقتصادی، موقعیت شغلی نامناسب، فقر، وابستگی مالی کامل به همسر یا خانواده، عدم دسترسی به منابع اقتصادی مستقل و زندگی در محیطهای حاشیهای با امکانات رفاهی ناچیز، بر فشار روانی آنان میافزاید. همچنین، شرایط خاصی نظیر مواجهه با تجربیات پیشین آسیبزا (مانند جنگ و آوارگی)، قرارگیری در معرض خشونتهای خانگی، ناامیدی از آینده، احساس درماندگی آموختهشده و محدودیتهای شدید در دسترسی به خدمات حمایتی و بهداشت روانی مناسب، به عنوان عوامل تشدیدکننده عمل میکنند. تقاطع این عوامل (جنسیت، مهاجرت، و محرومیتهای طبقاتی) شرایط آسیبپذیری را ایجاد میکند که میتواند افکار و رفتارهای خودکشیگرایانه را در میان این گروه تسهیل نماید.
در این پژوهش، خشونت خانگی بر اساس چهار نوع اصلی آن یعنی خشونت اقتصادی، جسمی، جنسی و روانی مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفته است؛ زیرا که مطالعات پیشین ثابت کرده است که هر یک از این ابعاد، با استفاده از سازوکارهای متفاوتی بر سلامت روان و گرایش به خودکشی تأثیر دارند و توجه صرف به یک یا دو نوع خشونت، تصویر کاملی زنان مهاجر ارائه نمیدهد.
بر اساس مطالب بیان شده، گرایش به خودکشی در میان زنان مهاجر افغانستانی میتواند ریشه در تجارب گوناگون آسیبزا، بهویژه خشونت خانگی بهعنوان یکی از مهمترین عوامل خطر، داشته باشد. خشونت خانگی بهعنوان پدیدهای فراگیر، نهتنها حریم امن خانواده را نقض میکند، بلکه با تأثیر بر تمامی ابعاد زندگی زنان مهاجر، بستر مساعدی برای بروز آسیبهای روانی شدید و تشدید گرایشهای خودکشی فراهم میسازد. دراینبین، زنان افغانستانی به دلیل شرایط خاص اجتماعی، فرهنگی و سیاسی، در معرض اشکال چندبعدی خشونت قرار دارند که این امر میتواند نقش بسزایی در افزایش آسیبپذیری آنان نسبت به خودکشی ایفا کند. این پژوهش در پی آن است تا با تمرکز بر این بستر پیچیده، به بررسی رابطه بین خشونت خانگی و گرایش به خودکشی در میان زنان افغانستانی مهاجر ساکن شهر شیراز بپردازد و ابعاد این بحران خاموش را در جامعهای که خود با چالشهای متعدد دستبهگریبان است، واکاوی نماید.
چارچوب نظری
چارچوب نظری پژوهش حاضر برای بررسی رابطه خشونت خانگی و گرایش به خودکشی در میان زنان مهاجر افغانستانی، با اتخاذ یک رویکرد ترکیبی و چندسطحی تدوین گردیده . این چارچوب، درکی پیچیده و درهمتنیده از پدیده موردمطالعه را ارائه میدهد که در آن عوامل فردی، رابطهای، اجتماعی و ساختاری در تعامل با یکدیگر قرار میگیرند. در سطح خرد و فردی، نظریههای روانشناختی به تحلیل ویژگیهای درونی فرد میپردازند. نظریه روان تحلیلی فروید، با تأکید بر غریزه مرگ و انباشت انرژی ویرانگر، و نظریه تروما، با تمرکز بر مکانیسمهای دفاعی و اختلال در پردازش اطلاعات ناشی از تجربیات آسیبزا، چارچوبی برای درک آسیبپذیری روانی فرد فراهم میکنند (شولتز، 1399). این دیدگاهها توضیح میدهند که چگونه خشونت خانگی مزمن میتواند بهعنوان یک تروما عمل کرده، منجر به احساس درماندگی، بیپناهی و اختلال در کارکردهای روانی شود که در نهایت، افکار خودکشی را بهعنوان یک راهبرد ناسازگار بقا یا مکانیسم فرار از رنج شدید شکل میدهد (Bandura, 1977). همچنین، نظریه یادگیری اجتماعی بندورا و نظریه گرایش به خشونت، نشان میدهند که چگونه الگوهای رفتاری خشونتآمیز ممکن است در بستر خانواده آموخته و درونی شوند، و چگونه نگرشهای مثبت به خشونت در تعامل با فشارهای روانی، میتواند به بروز یا تحمل خشونت بینجامد (Baumeister, 1990). در سطح میانی و رابطهای، نظریههایی که بر ساختار درون خانوادگی تمرکز دارند، موردتوجه قرار میگیرند. نظریه منابع (گود) و نظریه فمینیستی، بهطور مشخص به تحلیل رابطه قدرت نابرابر، وابستگی اقتصادی و کنترل مردانه بر منابع میپردازند (Bearman, 1991). این دیدگاهها تأکید میکنند که خشونت خانگی ابزاری برای حفظ سلطه است و وابستگی مالی شدید زنان مهاجر، راه فرار از رابطه را بسته است، احساس گرفتاری و ناامیدی مطلق را تشدید میکند که از عوامل کلیدی در گرایش به خودکشی است. نظریه شبکه روابط خانوادگی (بات) نیز نشان میدهد که انزوای اجتماعی و محدودیت شبکه حمایتی (که در میان مهاجران به دلیل دوری از خانواده گسترده و جامعه مبدأ تشدید میشود)، آسیبپذیری فرد در برابر خشونت و عواقب آن را افزایش میدهد (Colucci & Montesinos, 2013).
در سطح کلان و اجتماعی-فرهنگی، نظریههای جامعهشناختی نقش تعیینکنندهای در تبیین بستر گستردهتر این پدیده دارند. نظریه آنومی دورکیم (Durkheim, 1951) و نظریه فشار مرتن، وضعیت مهاجرت اجباری را بهعنوان یک شوک اجتماعی بزرگ تحلیل میکنند که میتواند به ازهمگسیختگی هنجارها و ارزشهای پیشین، احساس بیهنجاری (آنومی) و تعارض بین اهداف و وسایل دستیابی به آنها بینجامد (Beck et al., 1979). این وضعیت، فشار ساختاری مضاعفی بر فرد وارد کرده و تابآوری او را در مواجهه با خشونت کاهش میدهد. نظریه کنترل اجتماعی هیرشی نیز ضعف پیوندهای اجتماعی (دلبستگی، تعهد، مشارکت، باور) در محیط جدید را که ناشی از غربت، تبعیض و محرومیت است، عاملی برای کاهش کنترلهای درونی و افزایش آسیبپذیری در برابر انحراف (از جمله افکار خودکشی) میداند (Butter et al., 2024). نظریه ساختار اجتماعی خودکشی پیتر بیرمن، با تمرکز بر دو محور انسجام و قاعدهمندی، وضعیت زنان مهاجر قربانی خشونت را میتواند در موقعیتی تحلیل کند که هم از انسجام با گروههای حمایتی (خانواده، جامعه قومی) برخوردار نیستند (خودمداری) و هم در معرض قاعدهمندی افراطی و سلطه در رابطه خشونتآمیز قرار دارند (جبرگرایی) که ترکیبی خطرناک برای گرایش به خودکشی ایجاد میکند (ریتزر، 1391، شولتز، 1399). چارچوب نهایی این پژوهش بر این اصل استوار است که خشونت خانگی بهعنوان یک عامل فشار شدید و مزمن، از طریق مکانیسمهای روانی آسیب تروماتیک، درماندگی آموختهشده و تخریب عزتنفس، بهطور مستقیم بر گرایش به خودکشی تأثیر میگذارد. این رابطه در یک بافت چندلایه تقویت و تشدید میشود:
1. بافت مهاجرت: شرایط ویژه مهاجرت اجباری (شامل فشارهای ناشی از آنومی، ضعف کنترل اجتماعی، محرومیت اقتصادی و تبعیض) به عنوان یک عامل فشار ساختاری کلان عمل میکند که هم تابآوری فردی را تحلیل برده و هم منابع و راههای فرار از خشونت (مانند حمایت خانوادگی، دسترسی به خدمات) را محدود میسازد.
2. بافت قدرت نابرابر: ساختار پدرسالارانه و نظریه منابع، وابستگی مالی و انزوای اجتماعی زن را تشدید کرده، او را در رابطه خشونتآمیز محبوس میسازد. این احساس گرفتاری و ناامیدی مطلق، حلقه اتصال قوی بین تجربه خشونت و اندیشه خودکشی است.
3. بافت فرهنگی-هویتی: تقابل هنجارها، انتظارات نقش جنسیتی و تعارضات هویتی ناشی از زندگی در دو فرهنگ، میتواند به سردرگمی هنجاری و فشار نقش افزوده و بر پریشانی روانی بیفزاید. بنابراین، این چارچوب نظری پیشنهاد میکند که برای درک جامع رابطه خشونت خانگی و خودکشی در زنان مهاجر افغانستانی، باید این پدیده را در تقاطع جنسیت، مهاجرت و طبقه مورد بررسی قرار داد، جایی که عوامل در سطوح مختلف به صورت هم افزا عمل کرده و شرایطی را ایجاد میکنند که خشونت، پیامدهای روانی شدیدتری به دنبال داشته و مسیرهای مقابلهای سازگار را مسدود میسازد. این چارچوب، پایهای برای آزمون تجربی رابطه بین متغیرها و نیز تفسیر کیفی تجربیات زیسته این گروه فراهم میآورد.
پیشینه پژوهش
مسئله خشونت خانگی بهطورجدی در دهه ۱۹۷۰ میلادی و همزمان با فعالیتهای جنبشهای فمینیستی در دفاع از حقوق زنان موردتوجه قرار گرفت (Giddens, 2009). این پدیدة اجتماعی تا به امروز نیز همچنان ادامه داشته و در بسیاری از جوامع، بهعنوان امری "عادی" و پذیرفتهشده تلقی میگردد (García-Moreno et al., 2006). بر پایه آمار سازمان جهانی بهداشت، حدود ۱۵ درصد از زنان در سراسر جهان، خشونت از سوی شریک زندگی خود را تجربه میکنند (Krahe, 2020). مطالعات قابلتوجهی در این زمینه انجام شده است. مهدیون (1404) در پژوهشی به مقایسه عوامل مرتبط با خشونت خانگی علیه زنان بر اساس ویژگیهای جمعیتشناختی و مهارتهای زندگی پرداختند. یافتهها نشان داد متغیرهایی مانند درآمد پایین، سطح تحصیلات محدود، سابقه مصرف مواد توسط همسر، طول مدت ازدواج و تعداد فرزندان با افزایش خشونت خانگی مرتبط هستند.
ملکی (1403) در پژوهشی با عنوان «رابطه خشونت خانگی با افسردگی زنان مهاجر افغان با نقش میانجی تبعیض جنسیتی» که بر روی ۲۰۰ زن مهاجر افغانستانی مقیم ایران انجام شد، نتایج نشان داد که تبعیض جنسیتی در رابطه بین خشونت خانگی و افسردگی نقش میانجی ایفا میکند. یافتهها علاوه بر تأیید رابطه مستقیم خشونت خانگی با افسردگی، نشان داد که تبعیض جنسیتی هم بهطور مستقیم با افسردگی مرتبط است و هم بهعنوان مکانیسمی مهم، اثر خشونت خانگی را بر افسردگی تشدید مینماید.
سوهانیان حقیقی و فیضی (1401) در پژوهشی با عنوان «تحلیل وضعیت خشونت خانگی در خانواده ایرانی» که از طریق تحلیل ثانویه دادههای پیمایش ملی خانواده با حجم نمونه ۵۰۲۷ نفر انجام داده اند، ابعاد مختلف خشونت خانگی مورد سنجش قرار گرفت. یافتهها حاکی از شیوع بسیار بالای خشونت در کانون خانواده است، بهطوریکه میزان شیوع شاخص کلی خشونت میان زوجین ۱/۸۱ درصد و میان والدین و فرزندان ۵/۸۴ درصد گزارش شد. در بین ابعاد مختلف، «خشونت روانی» با شیوع ۵/۷۵ درصد (میانگین شدت ۴۲/۱۴) در روابط زوجین و با شیوع ۶/۸۱ درصد (میانگین شدت ۸۴/۲۳) در روابط والدین و فرزندان، بهعنوان شایعترین و شدیدترین شکل خشونت خانگی در جامعه ایران شناسایی گردید.
یکهکار و همکاران (1398) با بهکارگیری روش تحلیل مضمون و با مطالعه روایتهای ۳۱ زن خشونتدیده در تهران، به شناسایی زمینههای اجتماعی مؤثر در وقوع خشونت خانگی پرداختند. یافتهها حاکی از آن است که فقدان یا کمبود چهار منبع اصلی ـ شامل حمایت اجتماعی (خانواده و دوستان)، حمایت قانونی، منابع اقتصادی و منابع فردیـنقش تعیینکنندهای در قربانیسازی زنان داشته است. از جمله موانع حمایت اجتماعی، خصوصیانگاری خشونت و عادیپنداری آن در بستر خانواده گزارش شده است. همچنین سیستم قضایی به دلیل نقص در قوانین، ابهام در تعریف حقوقی خشونت خانگی و تمایل به عدم مداخله در حیطه خصوصی خانواده، ناتوان در حمایت مؤثر از قربانیان تشخیص داده شد.
سلحشور (1402) به مطالعه جامعهشناختی رابطه خشونت خانگی و سلامت اجتماعی زنان متأهل در زرینشهر پرداخته است که، نتایج نشان داد بین خشونت خانگی و سلامت اجتماعی رابطه معکوس و معناداری وجود دارد. همچنین عواملی مانند تجربه خشونت در خانواده اصلی، رضایت از زندگی و سطح حمایت خانوادگی با سلامت اجتماعی زنان ارتباط معنادار نشان دادند.
ترنبول[1] و همکاران (2025) در یک مطالعه ملی مشاهدهای که به بررسی ارتباط بین خشونت خانگی و خودکشی در زنان تحت مراقبت خدمات سلامت روان بریتانیا دریافتند که عوامل اجتماعی-اقتصادی مانند بیکاری و مشکلات مالی در کنار تروماهای ناشی از خشونت خانگی، مجموعهای از آسیبپذیریهای مرتبط با خودکشی را ایجاد میکنند.
بوسو[2] و همکاران (2025) در یک مرور نظاممند، پیامدهای روانشناختی، هیجانی و عصبی خشونت خانگی بر کودکان مورد بررسی قرار دادند. یافتهها نشان میدهد که مواجهه با خشونت خانگی از دوران پیش از تولد یا همزمان با آن شده و منجر به بروز مشکلات متعددی از جمله اختلالات درونریزی و برونریزی، علائم اضطراب-افسردگی، نارسایی هیجانی، نشانگان تروماتیک و نیز نقص در کارکردهای اجرایی و عملکرد شناختی میشود.
لیل[3] و همکاران (2025) در مطالعهای بینالمللی که با استفاده از مدلسازی معادلات ساختاری در شش کشور مختلف انجام دادهاند و رابطه بین فشارهای ناشی از همهگیری کووید-۱۹ (شامل مشکلات مالی، خانوادگی و شغلی) و خشونت خانگی مورد بررسی قرار دادهاند. یافتهها نشان داد که بین فشارهای ناشی از همهگیری و افزایش خشونت خانگی فیزیکی و روانی رابطه وجود دارد.
اسپینوزا[4] و همکاران (2025) مطالعهای مقطعی در هندوراس، دریافتند که ۴/۲ درصد از زنان خشونت کلامی، ۱/۹ درصد خشونت فیزیکی و ۱/۳ درصد خشونت روانی را تجربه کردهاند. تحلیل چندمتغیره نشان داد که جنسیت مؤنث، سابقه مصرف الکل و مواد، اختلالات سلامت روان پیشین و سطوح مختلف افسردگی از جمله عوامل خطر مؤثر در تجربه خشونت خانگی بودهاند. در مقابل، برخورداری از درآمد اقتصادی بالاتر و وضعیت تأهل (مجردی یا ازدواج) بهعنوان عوامل محافظتی عمل کرده و با کاهش معنادار خشونت خانگی همراه بودهاند.
صبری[5] و همکاران (2025) در یک مطالعهای کیفی دریافتند که خشونت خانگی تأثیرات مخرب چندجانبهای بر سلامت مادران و کودکان دارد. این مطالعه نشان داد که خشونت خانگی منجر به پیامدهای نامطلوب جسمی از جمله سقطهای مکرر، بارداریهای اجباری و عوارض ناشی از ترجیح جنسیت پسر میشود.
بررسی نظاممند پیشینه پژوهش نشان داد که مطالعات درحوزه خشونت خانگی را میتوان در چند دسته اصلی تقسیم بندی کرد: دسته اول؛ پژوهشهای همهگیرشناختی و شیوعشناسی می باشند که با تاکید بر نمونههای بزرگ و ملی، به سنجش میزان و انواع خشونت خانگی در جمعیت عمومی اقدام کرده اند مانند پژوهشهای (سوهانیان حقیقی و فیضی، ۱۴۰۱؛ اسپینوزا و همکاران، ۲۰۲۵). دسته دوم؛ آن دسته از پژوهشهایی هست که بر شناسایی عوامل زمینهساز و تعیینکنندههای اجتماعی-اقتصادی و جمعیتشناختی خشونت خانگی تأکید کردهاند؛ مانند پژوهشهای (مهدیون، ۱۴۰۴؛ یکهکار و همکاران، ۱۳۹۸). تعدادی از این تحقیقات از جمله لیل و همکاران (2025) به نقش متغیرهای کلان اجتماعی مانند فشارهای ناشی از بحرانها مانند پاندمی کووید-۱۹ اقدام کردهاند. دسته سوم؛ پژوهشهایی هست که با هدف فهم سازوکارهای میانجی و اثرات روانشناسی خشونت انجام گردیدهاند. بررسی این پژوهشها حاکی از آن است که خشونت خانگی از مسیر متغیرهایی مانند تبعیض جنسیتی (ملکی، ۱۴۰۳) باعث نتایجی مانند افسردگی، آسیبهای شناختی و مشکلات هیجانی در بین زنان و کودکان شده است (بوسو و همکاران، ۲۰۲۵؛ سلحشور، ۱۴۰۲). دسته چهارم؛ پژوهشهایی مانند (ترنبول و همکاران، ۲۰۲۵) هستند که بررسی رابطه میان خشونت خانگی و اصلیترین اثر آن یعنی خودکشی را انجام دادهاند، اما بیشتر به شکل کلی و بدون تفکیک نوع خشونت خانگی انجام گردیدهاند و جمعیتهای مهاجر یا پناهنده در آنها بررسی نشده است.
بررسی و دسته بندی پیشنه پژوهش نشان داد خلأ نظری و تجربی کلیدی که این پژوهشها، عدم مطالعهای است که به بررسی رابطه انواع چهارگانه خشونت اقتصادی، خشونت جسمی، خشونت جنسی و خشونت روانی با گرایش به خودکشی در زنان مهاجر افغانستانی پرداخته باشد. این جمعیت مورد مطالعه به دلیل تجربه مضاعف و همزمان آسیبهای ناشی از مهاجرت اجباری، تبعیض و خشونت، درمعرض خطر های زیادی هستند که این مورد در پژوهشهای پیشین مورد توجه قرار نگرفته است. بهطور اخص پژوهش حاضر به دنبال پر کردن شکاف های پژوهشی ذکر شده تدوین و اجرا شده است تا با تفکیک کردن انواع خشونت خانگی و تمرکز بر زنان مهاجر افغانستانی، تحلیلی روشن و دقیق از فرایندهای منتهی به گرایش به خودکشی دست یابد. این مطالعه تلاش میکند تا با بهرهگیری از یک چارچوب نظری ترکیبی به این مهم بپردازد و زمینه را برای طراحی مداخلات پیشگیرانه و حمایتی متناسب با بافت فرهنگی مهاجران افغانستانی فراهم آورد.
روش پژوهش و دادهها
رویکرد کلی پژوهش حاضر، کمی و از نوع پیمایشی است. در این راستا، برای آزمون فرضیههای پژوهش، از روشهای آماری مختلف بهره گرفته شده است. جامعه آماری موردمطالعه در این تحقیق را کلیه زنان مهاجر افغانستانی ساکن شهر شیراز تشکیل میدهند. بر اساس آخرین دادههای سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۵، تعداد ۱۰۲٬۰۰۰ تبعه افغانستانی در استان فارس سکونت داشتهاند که تمرکز غالب آنان در شهر شیراز گزارش شده است. باتوجهبه ماهیت جامعه آماری این پژوهش که شامل کلیه زنان مهاجر افغانستانی ساکن شهر شیراز میباشد، از روش نمونهگیری ترکیبی (چندمرحلهای) استفاده شد. در مرحله اول، باتوجهبه وجود زیرگروههای طبیعی (مناطق شهرداری) با تراکم متفاوت جمعیت زنان افغانستانی در سطح شهر شیراز، از روش نمونهگیری طبقهای استفاده گردید. بدینمنظور، پنج منطقه از مناطق مختلف شهر شیراز که بر اساس دادههای موجود بالاترین تراکم جمعیت زنان افغانستانی را داشتند، بهعنوان طبقات پژوهش در نظر گرفته شدند. در مرحله دوم، از هر طبقه (منطقه) بهصورت در دسترس و با رعایت معیارهای ورود (شامل سن ۲۰ تا ۵۰ سال، حداقل یک سال سکونت در شیراز، و تمایل به مشارکت در پژوهش) و معیارهای خروج (شامل مشکلات حاد سلامتی و سابقه بیماریهای روانپزشکی)، نمونههای نهایی پژوهش انتخاب گردیدند و سنجش معیارهای خروج از طریق پرسش مستقیم محقق از هر شرکتکننده انجام شد. برای تعیین حجم نمونه، باتوجهبه نامشخص بودن واریانس جامعه و با استناد به فرمول کوکران با سطح اطمینان 95 درصد و دقت برآورد 5 درصد، حجم نمونه اولیه 380 نفر برآورد گردید.
ابزارهای مورداستفاده در این پژوهش برای جمعآوری اطلاعات، پرسشنامه سنجش خشونت خانگی تدوین شده توسط سازمان جهانی بهداشت که پیشازاین توسط محسنی تبریزی و همکاران (۱۳89) برای استفاده در شرایط فرهنگی ایران اعتباریابی و بازسازی شده است و پرسشنامه مقیاس سنجش افکار مربوط به خودکشی بک بود که روایی و پایایی آن توسط انیسی و همکاران (1384) تأیید شده است. در گام نخست تحلیل دادهها، بخش آمار توصیفی، ویژگیهای جمعیتشناختی مورد بررسی قرار گرفت. در بخش آمار استنباطی از همبستگی پیرسون، همبستگی اسپیرمن، آنوا و تحلیل رگرسیون استفاده شده است.
یافتهها
بررسی نتایج ذکرشده در جدول 1 نشان میدهد که بیشترین فراوانی مربوط به گروه بیسواد با درصد فراوانی 3/46 و کمترین فراوانی مربوط به گروه دانشگاهی با 9/3 درصد میباشد. وضعیت تعداد فرزندان در جدول 1 نشان میدهد؛ بیشترین فراوانی مربوط به 4 فرزند و بیشتر با درصد 47/49 میباشد. بدون فرزند تعداد 20 نفر معادل 26/5، دارای 2 فرزند 64 نفر معادل با 84/16 نفر، دارای 3 فرزند تعداد 69 نفر برابر با 26/18 نفر بوده است. وضعیت متغیر تعداد سال های ازدواج نشان داد که 89/17 درصد از پاسخگویان مدت ازدواج خود را زیر 5 سال، 79/40 درصد بین 5 الی 10 سال و 32/41 درصد بالاتر از 10 سال عنوان نمودند. وضعیت طبقه اجتماعی در جدول 1 نشان داد که بیشترین فراوانی در پاسخگویان مربوط به طبقه پایین با درصد فراوانی 7/53 میباشد. بهاینترتیب که بیشتر پاسخگویان خود را متعلق به طبقه اجتماعی در سطح پایین میدانند.
از نظر وضعیت اقدام به خودکشی در جدول 1 بررسی دادها نشان میدهد که 8/41 درصد از پاسخگویان در خانوادهشان اقدام به خودکشی وجود دارد و 2/58 درصد از پاسخگویان در خانواده شان اقدام به خودکشی وجود ندارد. همچنین از نظر وضعیت درآمد ماهیانه نتایج نشان داد که 05/66 درصد از زنان بدون درآمد، 89/2 درصد از زنان کمتر از 5 میلیون، 47/24 درصد از زنان مورد مطالعه دارای درآمد بین 5 تا 10 میلیون، 42/3 درصد دارای درآمد بین 11 تا 15 و 16/3 درصد از زنان دارای درآمد بین 16 تا 20 میلیون تومان در ماه میباشند. متغیر وضعیت اشتغال در جدول نتایج نشان داد که 1/2 درصد از زنان بیکار، 1/72 درصد خانه دار، 0/25 درصد دارای شغل آزاد و تنها 8/0 درصد دبیر هستند.
جدول1. ویژگیهای توصیفی پاسخگویان
Table 1. Descriptive characteristics of the respondents
|
نام متغیر |
فراوانی |
درصد |
|
|
سطح تحصیلات |
بیسواد |
176 |
3/46 |
|
ابتدایی |
76 |
0/20 |
|
|
راهنمایی |
55 |
5/14 |
|
|
متوسطه (دیپلم) |
58 |
3/15 |
|
|
دانشگاهی |
15 |
9/3 |
|
|
تعداد فرزند |
0 |
20 |
26/5 |
|
1 |
39 |
26/10 |
|
|
2 |
64 |
84/16 |
|
|
3 |
69 |
26/18 |
|
|
4 و بیشتر |
188 |
47/49 |
|
|
سالهای ازدواج |
زیر 5 سال |
68 |
89/17 |
|
بین 5 الی 10 سال |
155 |
79/40 |
|
|
بالاتر از 10 سال |
157 |
32/41 |
|
|
هویت طبقاتی |
پایین |
204 |
7/53 |
|
متوسط |
151 |
7/39 |
|
|
بالا |
25 |
6/6 |
|
|
اقدام به خودکشی |
بله |
159 |
8/41 |
|
خیر |
221 |
2/58 |
|
|
درآمد (تومان) |
بدون درآمد |
271 |
32/71 |
|
کمتر از 5 میلیون |
11 |
89/2 |
|
|
5 تا 10 میلیون |
73 |
21/19 |
|
|
11 تا 15 میلیون |
13 |
42/3 |
|
|
16 تا 20 میلیون |
12 |
16/3 |
|
|
وضعیت اشتغال |
بیکار |
282 |
21/74 |
|
شاغل |
98 |
79/25 |
|
بررسی عوامل مؤثر بر خودکشی
نتایج حاصل از تحلیل جدول 2 نشان میدهد که میان انواع خشونت تجربهشده توسط پاسخگویان و گرایش آنان به خودکشی، رابطهای مثبت و معنیدار وجود دارد. هرچه زنان خشونت فیزیکی بیشتری را تجربه کنند، احتمال گرایش آنان به خودکشی افزایش مییابد. همچنین شدت بالاتر خشونت روانی بهطور معناداری با افزایش گرایش به خودکشی همراه است. در این راستا، تجربه بیشتر خشونت جنسی با افزایش احتمال گرایش به خودکشی ارتباط دارد. همچنین، خشونت اقتصادی بیشترین میزان همبستگی را با گرایش به خودکشی نشان داده و از نظر آماری نیز معنادار است. درمجموع، یافتهها حاکی از آن است که تمامی ابعاد خشونت اعم از فیزیکی، روانی، جنسی و اقتصادی با گرایش به خودکشی در میان زنان رابطهای مثبت و معنادار دارند و افزایش شدت هر یک از این اشکال خشونت، احتمال گرایش به خودکشی را در میان پاسخگویان تقویت میکند.
جدول 2. ضرایب همبستگی بین متغیرهای مستقل و گرایش به خودکشی
Table 2. Correlation coefficients between independent variables and suicidal ideation
|
نام متغیر مستقل |
سطح معنیداری (p-value) |
ضریب همبستگی |
|
خشونت فیزیکی |
002/0 |
60/0 |
|
خشونت روانی |
001/0 |
63/0 |
|
خشونت جنسی |
004/0 |
60/0 |
|
خشونت اقتصادی |
000/0 |
68/0 |
نتایج جدول ۳ نشاندهنده تأثیر معنیدار هر یک از متغیرهای مستقل بر نمره گرایش به خودکشی در نمونه موردمطالعه میباشد. بر اساس این یافتهها، میانگین نمرات گرایش به خودکشی در گروههای با تعداد فرزند متفاوت، بهطور معنیداری با یکدیگر اختلاف دارد. همچنین، نتایج حاکی از آن است که مدتزمان ازدواج، متغیر بسیار تأثیرگذاری در تبیین واریانس گرایش به خودکشی در میان پاسخدهندگان است. همچنین یافتهها مؤید وجود تفاوت در میانگین نمرات گرایش به خودکشی در سطوح مختلف تحصیلی است. در مورد متغیر درآمد ماهیانه، نتایج حاکی از اختلاف معنادار میانگین نمرات در گروههای درآمدی مختلف است. در ادامه نتایج جدول ۳ نشان میدهد که میانگین گرایش به خودکشی در زنان مهاجر افغانستانی بر حسب طبقه اجتماعی تفاوت معناداری دارد. بهگونهای که با افزایش طبقه اجتماعی از پایینبهبالا، میانگین گرایش به خودکشی بهطور معناداری کاهش مییابد. این یافتههای بهدستآمده برای متغیرهای تحصیلات و درآمد همجهت است.
جدول 3. اختلاف میانگین نمرۀ گرایش به خودکشی زنان مهاجر افغانستانی بر حسب متغیرهای منتخب تحقیق
Table 3. Mean differences in suicidal ideation scores of Afghan immigrant women by selected research variables
|
متغیر |
فراوانی |
میانگین |
آماره F |
سطح معناداری (p) |
|||
|
سالهای ازدواج (مدتزمان) |
زیر 5 سال |
68 |
5/16 |
55/16 |
000/0 |
|
|
|
5 تا 10 سال |
155 |
2/11 |
|
||||
|
10 سال و بیشتر |
157 |
3/7 |
|
||||
|
تعداد فرزند |
0 |
19 |
74/1 |
56/256 |
001/0 |
|
|
|
1 |
38 |
35/1 |
|
||||
|
2 |
62 |
27/1 |
|
||||
|
3 |
68 |
05/1 |
|
||||
|
4 و بیشتر |
188 |
00/1 |
|
||||
|
تحصیلات |
بیسواد |
176 |
2/15 |
03/49 |
003/0 |
|
|
|
ابتدایی |
76 |
1/13 |
|
||||
|
راهنمایی |
55 |
8/11 |
|
||||
|
متوسطه (دیپلم) |
58 |
5/10 |
|
||||
|
دانشگاهی |
15 |
9/8 |
|
||||
|
میزان درآمد (تومان) |
بدون درآمد |
251 |
8/15 |
36/45 |
001/0 |
|
|
|
کمتر از 5 میلیون |
11 |
2/14 |
|
||||
|
5 تا 10 میلیون |
93 |
1/12 |
|
||||
|
11 تا 15 میلیون |
13 |
5/10 |
|
||||
|
16 تا 20 میلیون |
12 |
8/9 |
|
||||
|
طبقه اجتماعی |
طبقه بالا |
25 |
8/9 |
09/83 |
001/0 |
|
|
|
طبقه متوسط |
151 |
8/11 |
|
||||
|
طبقه پایین |
204 |
2/15 |
|
||||
جهت بررسی گرایش به خودکشی در میان زنان مهاجر افغانستانی برحسب وضعیت اشتغال، از آزمون تی مستقل استفاده شده است. نتایج جدول 4 نشان میدهد میانگین نمره گرایش به خودکشی دربین زنان مهاجر افغانستانی بر اساس وضعیت اشتغال متفاوت است. بهطوریکه گرایش به خودکشی زنان «بیکار» بهطور معناداری بالاتر از زنان «شاغل» است.
جدول 4. نتیجه آزمون تی مستقل گرایش به خودکشی زنان مهاجر افغانستانی بر حسب وضعیت شغلی
Table 4. Independent samples t-test results for suicidal ideation of Afghan immigrant women by employment status
|
تعداد |
میانگین |
انحراف معیار |
خطای استاندارد |
مقدار P |
آماره t |
|
282 |
5/14 |
2/3 |
19/0 |
001/0 |
32/10 |
|
98 |
8/10 |
6/2 |
26/0 |
|
|
ارزیابی پیشفرضهای رگرسیون خطی چندگانه
در این بخش از پژوهش جهت اطمینان از اعتبار نتایج حاصل از تحلیل رگرسیون خطی چندگانه، پیش از اجرای مدل، پنج پیشفرض اصلی مورد بررسی قرار گرفتند. این پیشفرضها شامل موارد زیر است: الف) رابطه خطی بین هر یک از متغیرهای مستقل با متغیر وابسته، ب) استقلال خطاها یا عدم خودهمبستگی، ج) همسانی واریانس خطاها، د) نرمال بودن توزیع باقیماندهها، س) عدم همخطی چندگانه میان متغیرهای مستقل
الف) خطیبودن رابطه: برای بررسی وجود رابطه خطی بین هر یک از متغیرهای مستقل با متغیر وابسته، از نمودارهای پراکندگی[6] استفاده شده است. در تمامی نمودارها، الگوی دادهها بهصورت خطی مشاهده گردید و هیچ نشانهای از الگوی غیرخطی وجود نداشت و آزمون عدم برازش[7] سطح معناداری بزرگتر از 05/0 تأیید فرض خطیبودن روابط را نشان میدهد.
ب) استقلال خطاها (عدم خودهمبستگی): بهمنظور بررسی استقلال خطاها، از آماره دوربین-واتسون[8] استفاده شد. مقدار این آماره برابر 87/1 محاسبه شد، باتوجهبه اینکه مقادیر بهدستآمده بین 5/1 تا 5/2 نشاندهنده عدم خودهمبستگی معنادار میان باقیماندهها است
ج) همسانی واریانس خطاها: در این مرحله برای بررسی ثبات واریانس خطاها در سطوح مختلف متغیرهای پیشبینی، از نمودار پراکندگی باقیماندههای استانداردشده در مقابل مقادیر پیشبینیشده استفاده شده است. توزیع نقاط در این نمودار به شکل تصادفی و بدون داشتن الگوی منظم بوده و پخش نقاط در طول محور افقی نسبتاً ثابت بوده است. بهایندلیل، فرض همسانی واریانس خطاها نیز برقرار است.
د) نرمال بودن توزیع باقیماندهها: در ادامه جهت سنجش نرمال بودن باقیماندههای مدل، آزمون کلموگروف-اسمرینف بهکاررفته است. از نظر آماری، آزمون کولموگروف-اسمیرنف برای باقیماندهها مقدار (142/0=p) بهدستآمده است که در سطح 05/0 غیرمعنادار است و فرض نرمال بودن باقیماندهها را تأیید میکند.
س) عدم همخطی چندگانه میان متغیرهای مستقل: برای ارزیابی وجود همخطی میان متغیرهای مستقل، دو شاخص تولرانس[9] و عامل تورم واریانس (VIF) محاسبه گردید. نتایج نشان داد که مقادیر VIF برای تمامی متغیرهای مستقل کمتر از 2 و مقادیر تولرانس بزرگتر از 5/0 است در نتیجه، فرض عدم همخطی چندگانه میان متغیرهای مستقل بهطورکامل برقرار است.
میتوان نتیجه گرفت که آزمونهای انجامشده نشان داد که تمامی پیشفرضهای رگرسیون خطی چندگانه در مدل پژوهش حاضر برقرار هستند؛ بنابراین نتایج حاصل از تحلیل رگرسیون در جدول ۵ از اعتبار و پایایی لازم برخوردار است.
در جدول 5 با هدف شناسایی مهمترین عوامل پیشبینیکننده گرایش به خودکشی در میان زنان مهاجر افغانستانی، تحلیل رگرسیون خطی چندگانه به روش ورود همزمان به کار رفته است. متغیر وابسته، نمره گرایش به خودکشی می باشد و متغیرهای مستقل شامل تعداد فرزندان (با گروه مرجع «بدون فرزند»)، میزان تحصیلات پاسخگو (با گروه مرجع «بیسواد»)، میزان درآمد ماهیانه پاسخگو (به عنوان متغیر پیوسته)، انواع خشونت خانگی (روانی، اقتصادی، فیزیکی، جنسی) و تفاوت سنی با همسر (متغیر پیوسته) بودند. مدل نهایی بهطورکلی معنیدار است (001>p، 83/45= (359/20) F) و توانست ۶۹ درصد از واریانس گرایش به خودکشی را تبیین کند (R² تعدیلشده =69/0). در پایین نتایج به تفصیل ارائه شده است:
تعداد فرزندان: نسبت به گروه مرجع (بدون فرزند)، داشتن فرزند با ضرایب منفی همراه است. بدینمعنا که با افزایش تعداد فرزندان، نمره گرایش به خودکشی کم میشود. بهطور دقیق، زنان دارای یک فرزند تفاوت معناداری با گروه بدون فرزند نشان ندادند. اما زنان دارای دو فرزند، سه فرزند و چهار فرزند و بیشتر بهطور معناداری نمرات کمتری از گرایش به خودکشی نسبت به زنان بدون فرزند داشتند. این یافته حاکی از اثر محافظتی تعداد فرزندان است و با نتایج جدول ۳ همخوانی دارد.
میزان تحصیلات پاسخگو: در مقایسه با گروه مرجع یعنی گروه بیسواد میتوان گفت که افزایش سطح تحصیلات با ضرایب منفی و معناداری همراه است. زنان با تحصیلات ابتدایی، راهنمایی، دبیرستان و دانشگاهی همگی نمرات کمتری از گرایش به خودکشی نسبت به زنان بیسواد نشان دادند.
میزان درآمد ماهیانه پاسخگو: درآمد بهعنوان متغیر پیوسته دارای ضریب منفی و معناداری است. این بدان معناست که با افزایش درآمد، به طور متوسط نمره گرایش به خودکشی 89/3 واحد کاهش مییابد.
انواع خشونت خانگی: همه ابعاد چهارگانه خشونت یعنی روانی خشونت روانی با ضریب 67/0=B، 03/0=p، 42/0=Beta، خشونت اقتصادی 45/0=B، 003/0=p، 31/0=Beta، خشونت فیزیکی 52/0=B، 02/0=p، 35/0=Beta، خشونت جنسی 58/0=B، 001/0=p، 38/0=Beta، مثبت و معناداری هستند که نشاندهنده تأثیر افزایشدهنده آنها بر گرایش به خودکشی است.
مدل رگرسیونی نشان میدهد که خشونتهای خانوادگی بهویژه خشونت روانی قویترین عوامل افزایشدهنده گرایش به خودکشی در زنان مهاجر افغانستانی هستند. در مقابل، تحصیلات دانشگاهی، درآمد بالاتر و داشتن فرزندان بیشتر نقش محافظتی ایفا میکنند و با کاهش معنادار گرایش به خودکشی همراه هستند. مقدار بالای ضریب تعیین[10] تعدیلشده (0.69) حاکی از قدرت تبیین مدل است.
جدول ۵. ضرایب رگرسیونی تأثیر متغیرهای مستقل بر گرایش به خودکشی زنان مهاجر افغانستانی
Table 5: Regression coefficients of the effect of independent variables on suicidal ideation of Afghan immigrant women
|
متغیر |
B |
Beta |
T |
Sig |
|
تعداد فرزندان بدون فرزند (مرجع) 1 2 3 4 و بیشتر |
---- 45/0- 23/1- 89/1- 34/2- |
---- 06/0- 15/0- 21/0- 24/0- |
---- 32/1- 28/3- 12/4- 87/4- |
---- 187/0 04/0 03/0 001/0 |
|
میزان تحصیلات پاسخگو بیسواد (مرجع) ابتدایی راهنمایی دبیرستان دانشگاهی |
---- 56/1- 89/2- 12/4- 78/5- |
---- 17/0- 28/0- 36/0- 45/0- |
--- 65/3- 92/5- 43/7- 25/9- |
--- 02/0 003/0 01/0 04/0 |
|
میزان درآمد ماهیانه پاسخگو |
89/3- |
21/0- |
56/4- |
001/0 |
|
خشونت روانی |
67/0 |
42/0 |
23/9 |
03/0 |
|
خشونت اقتصادی |
45/0 |
31/0 |
74/6 |
003/0 |
|
خشونت فیزیکی |
52/0 |
35/0 |
61/7 |
002/0 |
|
خشونت جنسی |
58/0 |
38/0 |
34/8 |
001/0 |
|
ثابت |
23/8 |
--------- |
89/5 |
001/0 |
|
شاخصهای مدل: R²=72/0 R²تعدیلشده=69/0 F (۲۰, ۳۵۹) =83/45, p<001/0 |
||||
بحث و نتیجهگیری
هدف از پژوهش حاضر سنجش رابطه انواع خشونت خانگی و گرایش به خودکشی در بین زنان مهاجر افغانستانی ساکن شیراز بوده است. یافتههای حاصل از تجزیه و تحلیل داده ها نشان داد که چهار بُعد خشونت خانگی یعنی روانی، اقتصادی، فیزیکی و جنسی بهطور معناداری با افزایش گرایش به خودکشی در بین زنان مهاجر افغانستانی ساکن شهر شیراز در ارتباط هستند و از بین چهار بُعد خشونت خانگی؛ خشونت روانی و خشونت اقتصادی بیشترین پیشبینیکنندهها بودهاند. از سوی دیگر متغیرهایی مانند، تحصیلات، درآمد، اشتغال و تعداد فرزندان بهعنوان عوامل محافظتی در برابر گرایش به خودکشی در بین زنان مهاجر افغانستانی ساکن شهر شیراز عمل کردند. مدل رگرسیونی خطی چندگانه پژوهش توانست ۶۹ درصد از واریانس گرایش به خودکشی در بین زنان مهاجر افغانستانی ساکن شهر شیراز را تبیین کند که این موضوع نشاندهنده قدرت بالای متغیرهای پژوهش میباشد.
از میان چهار بعد خشونت خانگی، قدرت تبیینکنندگی خشونت روانی (0.42=β) بیشتر از سایر ابعاد خشونت خانگی بوده است. این نتیجه نشان میدهد که: خشونت خانگی روانی از طریق فرایندهایی مانند تحقیر، توهین و کنترل؛ عزتنفس و احساس هویت زنان مهاجر افغانستانی را بهتدریج کاهش میدهد. این فرایندهای با مفهومهای درماندگی آموختهشده از مارتین سلیگمن[11] و ترومای مزمن در نظریه روانتحلیلی زیگموند فروید[12] تطابق دارد. بر این اساس زنها در چرخهای از ناتوانیهای گوناگون و بدون پشتیبان گرفتار میشود که در این فرایند، زنان خودکشی را بهعنوان تنها راه فرار میبینند و در طول فرایند مهاجرت و پس از مهاجرت این مکانسیم تشدید میگردد، همانطور که یکهکار و همکاران، 1398 نیز دریافتند که دوری از شبکه حمایتی خانواده گسترده، فقدان حمایت اجتماعی باعث قربانیشدن زنان در چرخه خشونت میشود.
متغیر خشونت اقتصادی نیز با ضریب بتای 31/0، تأثیر قابلتوجهی در مد رگرسیونی تببین داشت. طبق نظریه منابع ویلیام گود[13] و همچنین نظریههای فمنیستی قدرت خشونت خانگی اقتصادی، ابزاری برای حفظ سلطه مردانه میباشد که وجود 66 درصد از زنان فاقد درآمد در بین زنان مهاجر افغانستانی مورد بررسی در این پژوهش، تببینکنننده این موضوع میباشد، زیرا که وابستگی شدید مالی، راه خروج از زندگی خشونتآمیز را میبندد. اینکه فرد احساس گرفتاری بدون راهحل داشته باشد، حلقه اتصال میان تجربه خشونت خانگی و فکرکردن به خودکشی میباشد. این وضعیت را میتوان با مفهوم «جبرگرایی» در نظریه ساختار اجتماعی خودکشی پیتر بیرمن[14] (ریتزر، ۱۳۹۱) نیز هم سو دانست، طبق این نظریه قاعدهمندی افراطی متأثر از سلطه، باعث افزایش گرایش به خطر خودکشی میشود.
یکی دیگر از یافتههای این پژوهش، کاهش گرایش به خودکشی با داشتن فرزند میباشد. این یافته با پژوهشهایی که داشتن فرزند را باعث افزایش استرس دریافتند، ناهمسو است. اما در محیط فرهنگی و اجتماعی خاص زنان مهاجر افغانستانی، فرزندان میتوانند بهعنوان سرمایه اجتماعی، و تأمین معنای زندگی را داشته باشند. همچنین فرزندان، هویت مادری را بهبود میبخشند و مسئولیتپذیری در برابر فرزندان، میتواند از آنها در برابر خطر خودکشی محافظت کند. از سوی دیگر این نتیجه همسان با نظریه کنترل اجتماعی هیرشی میباشد، زیراکه طبق این نظریه دلبستگی و تعهد، افراد را از رفتارهای انحرافی مانند خودکشی باز میدارد.
در این پژوهش همچنین متغیر تحصیلات بهعنوان قویترین عامل محافظتی در برابر خطر گرایش به خودکشی در مدل رگرسیونی مشخص شده است. در این پژوهش این متغیر فقط یک شاخص جمعیتشناختی نمیباشد بلکه سرمایه فرهنگی است که باعث افزایش، توانایی شناختی زنان برای تحلیل کردن موقعیتها و جستجوی راهحل برون رفت میشود. همچنین این متغیر باعث افزایش دسترسی به منابع اطلاعاتی و افزایش تعامل با شبکههای حمایتی گستردهتر میگردد و از سوی دیگر، با بهبود احساس توانمندی و کنترل بر زندگی در میان زنان باعث میشود آنان بتوانند، در برابر آسیب های ناشی از خشونت خانگی مانند ناامیدی و درماندگی، مقاومت کنند. این یافته با پژوهشهای متعددی همسو است که نشان دادهاند تحصیلات بهعنوان یک عامل محافظتی قوی در برابر افکار خودکشی عمل میکند. فیلیپس و همپستد[15] (2017) دریافتند که مردان و زنان بالای ۲۵ سال با حداقل مدرک دانشگاهی کمترین میزان خودکشی را نشان دادند؛ افراد دارای مدرک دبیرستان بالاترین میزان را داشتند. روسوف[16] و همکاران (2020) بیان کردند که مطالعات مشاهدهای نشان داده که پیشرفت تحصیلی بر خطر اقدام به خودکشی تأثیر میگذارند. نتایج تحقیق مسیاس[17] و همکاران (2025) نشان داد که سطح تحصیلات، پیشبینیکننده قویتری برای خطر خودکشی نسبت به سطح مهارت شغلی است.
یافتههای این پژوهش را نمیتوان فقط متاثر از خشونت خانگی دانست، بلکه باید این نتایج را در حاصل تأثیر متغیر های جنسیت، مهاجرت و طبقه در نظر گرفت. مهاجرت اجباری زنان همراه با خانواده از افغانستان به ایران، با شکهای فرهنگی مانند: از بینرفتن هنجارهای اجتماعی جامعه قبلی، تبعیض نهادی، محرومیت اقتصادی و بحران و تعارض هویتی همراه است. در مجموع این شرایط سخت ساختاری، باعث کاهش تابآوری روانی زنان مهاجر افغانستانی میشود و آنها را ضعیفتر و آسیبپذیرتر میکند. بهعبارت دیگر، خشونت خانگی در محیطی با انواع محرومیتها و تبعیضهای گوناگون نهادی و ساختاری رخ میدهد و چند برابر میشود. یافته دیگر این پژوهش، عادیسازی خشونت در میان زنان مهاجر افغانستانی شهر شیراز میباشد که وجود 2/58 درصد تجربه خشونت، نشاندهنده آن است که این عادی سازی خشونت باعث می شود که فرد با عادیانگاری خشونت خانگی جستوجوی کمک را کاهش دهد.
این پژوهش ثابت کرد که نظریههای تک عاملی و تک سطحی برای پاسخ به گرایش به خودکشی در بین زنان کافی نمیباشد و یک چارچوب نظری چند عاملی و چند سطحی لازم است که همزمان به عوامل فردی مانند تروما و درماندگی، عوامل رابطهای مانند کنترل منابع و انزوا و عوامل ساختاری مانند آنومی و تبعیض بپردازد تا قدرت تبیین بالاتری پیدا کند. از نگاه سیاستی، نتایج حاصله بر ضرورت مداخلههای چند سطحی، تدوین برنامههای توانمندسازی اقتصادی، غربالگری خشونت روانی در مراکز بهداشتی و مشاورهای تأکید دارد. در سطح کلان ساختاری، قوانین حمایتی و تسهیل دسترسی زنان مهاجر به خدمات حقوقی و حمایت اجتماعی، باید مورد بازنگری قرار گیرد. همچنین، مداخلههای آموزشی با هدف ایجاد تغییر در هنجارهای فرهنگی واجب است، تا عادیسازی خشونت را از بین ببرد.
در پایان باید گفت که تجربه خشونت خانگی در میان زنان مهاجر افغانستانی، فراتر از یک مسئله خانوادگی، یک بحران سلامت عمومی است که ریشه آن را باید در برخورد عوامل مختلف، محرومیت، نابرابریهای جنسیتی اقتصادی و طرد اجتماعی دید. این مطالعه نشان داد که دو بُعد خشونت روانی و خشونت اقتصادی، از طریق سازوکارهای ایجاد احساس درماندگی و گرفتاری، مسیر فرد را به سمت خودکشی سوق میدهند. همزمان، بعضی متغیرها مانند تحصیلات و منابع اقتصادی، نقش محافظتی مؤثری در برابر خودکشی هستند. هرگونه برنامهریزی با هدف کاهش خودکشی در بین زنان مهاجر، باید بتوان همزمان به توانمندسازی زنان، تلاش کاهش خشونت و تغییر شرایط ساختاری ناعادلانه بپردازد. پژوهشهای آینده بهتر است از طرحهای طولی و روشهای کیفی ترکیبی برای فهم عمیقتر مسیرهای علی و تجربه زیسته این زنان استفاده کنند.
انجام این پژوهش در میان زنان مهاجر افغانستانی ساکن در شهر شیراز، چالشها و دشواریهای گوناگونی داشته است که برخی از چالشها بهخاطر حساسیت موضوع، برخی دیگر بهخاطر ویژگیهای جامعه مورد مطالعه بوده است. مهمترین این چالشها عبارت بودند از: عدم اعتماد و مشارکت، سختی زبانی و ارتباطی، سختی دسترسی فیزیکی، دشواری گردآوری داده در مورد متغیرهای حساس مانند متغیر خشونت جنسی و خشونت فیزیکی، عدم وجود چارچوب نمونهگیری دقیق و آمار دقیق رسمی از زنان مهاجر افغانستانی، و در آخر، فشار روانی وارد بر خود پژوهشگر در مواجهه مکرر با روایتهای دردناک خشونت.
جهت تفسیر و استفاده از یافتههای این پژوهش لازم است تا تعدادی از محدودیتهای روششناختی و زمینهای را در نظر گرفت. از جمله اینکه طرح پژوهش بهصورت مقطعی است و نیازمند انجام مطالعات طولی در آینده برای روشنترشدن بهتر روابط علی میباشد. تمامی دادههای این مطالعه از طریق پرسشنامه خودگزارشدهی، بهدست آمده است و احتمال دارد موضوعی را کم یا زیاد گزارش داده باشند. محدودیت بعدی این پژوهش مربوط به جامعه آماری و دامنه تعمیمپذیری نتایج پژوهش میباشد، زیرا نمونه این پژوهش فقط شامل زنان مهاجر افغانستانی ساکن شهر شیراز میباشد و امکان تعمیمدهی را کاهش میدهد.
[1] Turnbull
[2] Bueso
[3] Leal
[4] Espinoza
[5] Sabri
[6] Scatter Plots
[7] Lack-of-Fit Test
[8] Durbin-Watson
[9] Tolerance
[10] R²
[11] Martin Seligman
[12] Sigmund Freud
[13] William Goode
[14] Bearman
[15] Phillips & Hempstead
[16] Rosoff
[17] Messias
Acknowledgment
This article is derived from the third author's master's thesis, titled "Investigating the relationship between domestic violence and suicidal ideation among ifghan immigrant women residing in Shiraz", at Shiraz University.
سپاسگزاری
این مقاله برگرفته از پایاننامه دوره کارشناسی ارشد نویسنده سوم با عنوان «بررسی رابطه خشونت خانگی و گرایش به خودکشی در بین زنان مهاجر افغانستانی ساکن شهر شیراز» در دانشگاه شیراز است.
